Բարալեթ-ՋԱՎԱԽՔ

Բարալեթ

Տեղադրություն. գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 16 կմ հյուսիս, համանուն վտակի աջ ու ձախ ափերին, հարթ տեղանքում, ծ. մ. 1690-1700 մ բարձրության վրա:

Հնագիտություն. Բարալեթից Կոթելիա տանող ճանապարհին` Մոխրաբլուր (վրաց. Նացարգորա) հնավայրում հայտնաբերվել է մ.թ.ա. Ա հազարամյակի աստղագիտական մի բրոնզե օրացույց, որի զուգահեռները հայտնաբերվել են Հայաստանի մի շարք հնավայրերում __11. Աստղագիտական օրացույցի մասին մանրամասն տե՛ս Տոնականյան Հ., Աստղագիտական օրացույցների մասին.– «Արվեստ», 1990, No 9, էջ 54-59: : Օրացույցն այժմ ցուցադըրվում է Ախալքալաքի գավառագիտական թանգարանում:

Պատմություն. Բարալեթը Ջավախքի պատմական գյուղերից է, որտեղ հայ կյանքը սկիզբ է առել առնվազն վաղ միջնադարից: Այդ է փաստում գյուղի երբեմնի մատուռի շուրջ տարածված գերեզմանատունը, որտեղ պահպանվել են հայերեն արձանագրություններով միջնադարյան գերեզմանաքարեր:

1595 թ. Բարալիս անվանաձևով, 21 տնով (բնակիչների անվանացուցակում հայկական ծագում ունեցողները զգալի մաս են կազմում) և 25000 ակչե հարկաչափով հիշվում է օսմանյան կառավարության կազմած` «Գյուրջիստանի վիլայեթի ընդարձակ դավթար»-ում __22. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 196: :

1745 թ. մի վկայության համաձայն՝ Բարալեթը և Կոկիան երկրամասի առավել մարդաշատ ու վաճառաշահ բնակավայրերից էին. «…Բարալեթը փոքր քաղաք է, որի բնակիչներն են մեսխեր, հայեր և հրեա վաճառականները…» __33. Մելիքսեթ-Բեկ Լ., Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. Գ, էջ 84: Տե՛ս նաև` ვახუშტი ვახუშტი ბაგრატიონი, საქართველოს გეოგრაფია, თბილისი, 1997, էջ 131: :

1755 թ. Բարալեթն ավերել ու թալանել են լեզգիները. «…լեզգիներն ավերում են թուրքական հողը, ավերել են Գոկիան (Կոկիան) և Բարալեթը, քրիստոնյաներին թալանում են և գերի տանում…» __44. Մելիքսեթ-Բեկ Լ., Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. Գ, էջ 108: : Նույն դեպքերի արձագանքն ենք գտնում մեկ այլ վկայության մեջ. «…նմանապես անցան Ջավախեթ, ավերեցին Բարալեթը, բերին բազմաթիվ ավար, փոխադրեցին Փամբակ…» __55. Մելիքսեթ-Բեկ Լ., Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. Գ, էջ 145: :

Բարալեթն Ախալքալաքի գավառի հյուսիսային մասի կենտրոնական բնակավայրն էր. «Գաւառիս առաջին մասի պ. պրիստաւը — Խաչատուր Մեծատունեանց — ապրում է այս գյուղում» __66. «Նոր-Դար», 1895, No 150, էջ 3: :

Կառուցապատում. ԺԹ դարի վերջին ականատեսը նշել է. «Հայերի և վրացիների տները շինուած են միմեանց հետ խառն: Բոլոր տները քարաշէն են, իրար կից, ցած, խոնաւ, միյարկանի և հողէ կտուրներով: Փողոցները նեղ են, խառն և ծուռ ու մուռ: Շինութիւնների մէջ աչքի են ընկնում շատ հեռուից գիւղական եկեղեցիները, մինը հայոց, միւսը վրացոց, և արքունական երկդասեան ուսումնարանը ամբողջ գաւառիս գիւղերի մէջ միակ շինութիւնը, որը գոյութիւն ունի արդեն 1893 թուականից…Գիւղացիները խմելու ջուրը գործ են ածում գիւղի մէջ տեղից հոսող գետակից, որովհետև աղբիւրներ չկան: Գետակի ջուրը մաքուր է, վճիտ և առողջարար: Այս գետակը իւր սկիզբն առնում է մօտակայ Ճանճղա բլուրների ստորոտներից դուրս բղխող աղբիւրներից, դրա համար էլ բարալէթցիները այս գետակին անուանում են «Ճանճղայի ջուր» __77. Ներկայումս տեղացիներին հայտնի է «Բարալեթի գետ» անվամբ: : Գիւղումը չկան ոչ պարտէզներ և ոչ այգիներ: Գետակի վրայ շինուած է չորս հատ ջրաղաց: Գիւղի մէջ տեղը կան մի շարք հասարակ ծառեր: Գիւղի հարաւային կողմը գտնւում են գիւղացոց մարգագետինները: Բարալէթցիների գլխաւոր պարապմունքն է երկրագործութիւնը. իսկ մասամբ էլ պարապում են Բակուրիա կոչուած մօտիկ անտառից փայտ կրելով դէպի Ախալքալաք ծախելու…» __88. «Նոր-Դար», 1895, No 150, էջ 3: :

Բնակչություն. ներկայիս բնակիչների մի մասը բնիկ է (տեղացիների շրջանում վերջիններս հայտնի են «երլական» անվամբ) __9

9. 1933 թ. Ն. Բերձենիշվիլին արձանագրել է կոթելիացիների մեջ տարածված այն ավանդությունը, որի համաձայն` Բարալեթն իբր հայերով բնակեցրել է Դավիթ Շինարարը (1089-1125) (ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 143):

, մյուսների նախնիները 1829 թ. փոխադրվել են Արտահանի շրջանից __1010. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 59: Տե՛ս նաև` «Նոր-Դար», 1895, No 150, էջ 3: : Համաձայն գյուղի հին գերեզմանատանը պահպանված տապանագրերի` Բարալեթում հանգրվանել են նաև ալաշկերտցի հայեր, իսկ Խեչոյան գերդաստանի ժառանգներն այսօր էլ վկայում են իրենց` ծագումով ղարաբաղցի լինելը: Հետպատերազմյան տարիներին գյուղը համալրվել է նաև Սամսարից փոխադրված 5 ընտանիքներով:

Բարալեթը Ջավախքի սակավաթիվ գյուղերից էր, որն ուներ խառն ազգային կազմ: Այստեղ հայ մեծամասնության կողքին բնակվում էին նաև փոքրաթիվ վրացիներ: 1873 թ., օրինակ, գյուղի 80 տների 2/3-ը հայեր էին, իսկ 1/3-ը՝ վրացիներ __1111. «Արարատ», 1873, էջ 389: : 1884-ին գյուղն ունեցել է 46 տուն հայ, նույնքան վրացի և 2 տուն տաճիկ __1212. «Արձագանք», 1885, No 3, էջ 43: :

Արդեն ԺԹ դարի վերջին նկատվել է գյուղի վրացի բնակչության աճ: Համենայն դեպս, 1895 թ. Բարալեթի 120 տուն բնակչից հայեր էին 65-ը, վրացիներ՝ 55-ը __1313. «Նոր-Դար», 1895, No 150, էջ 3: : 1896 թ. գյուղի 109 տուն բնակչից 91-ը հայեր էին, մնացածը` վրացիներ __1414. «Մուրճ», 1896, No 12, էջ 1642: : 1899 թ. գյուղի 1038 շունչ բնակչից 688-ը հայեր էին, 354-ը՝ վրացիներ __1515. «Մշակ», 1900, No 43, էջ 2: :

Վիճակագրություն. ԺԹ-Ի դա­րե­րի ըն­թաց­քում գյու­ղի հայ բնակ­չու­թյան ­քա­նակն ար­տա­ցո­լող տվյալ­նե­րը ներ­կա­յաց­նում են հետևյալ պատ­կե­րը.

տարեթիվ        տուն        արական        իգական      միասին

1840 __1616 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3800, թ. 4:                                158                      116                 274

1841 __1717 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3802, թ. 62-63:                                188                      166                 354

1842 __1818 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3805, թ. 76-77:                                193                      170                 363

1844 __1919 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3809, թ. 16-17:                                203                      181                 384

1845 __2020 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3811, թ. 71-72:                                223                      210                 433

1847 __2121 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1,  գ. 3814, թ. 33-34:                                160                      170                 330

1849 __2222 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3818, թ. 40-41:                                149                      141                 290

1851 __2323 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 2596, թ. 30:            38                152                      143                 295

1853 __2424 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743, թ. 37-38:                                162                      168                 330

1854 __2525 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3825, թ. 48-49:                                165                      171                 336

1857 __2626 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3830, թ. 53-54:                                184                      184                 368

1860 __2727 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3833, թ. 65-66:            35                203                      196                 399

1861 __2828 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3839, թ. 26-27:            43                200                      197                 397

1862 __2929 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3836, թ. 21-22:            43                206                      203                 409

1863 __3030 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 21-22:                                212                      211                 423

1864 __3131 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3846, թ. 8-9:            43                221                      213                 434

1866 __3232 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 74:            43                222                      218                 440

1867 __3333 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3851, թ. 20-21:                                226                      242                 468

1868 __3434 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3853, թ. 28:                                231                      243                 474

1869 __3535 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3856, թ. 10:                                340                      344                 684

1870 __3636 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3857, թ. 24:                                348                      351                 699

1871 __3737 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3858, թ. 10-11:                                332                      357                 689

1872 __3838 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3859, թ. 57-58:                                339                      359                 698

1873 __3939 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3862, թ. 70-71:                                351                      365                 716

1874 __4040 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3864, թ. 27-28:                                                                                    730

1875 __4141 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3866, թ. 20-21: Տե՛ս նաև՝ «Մե­ղու Հա­յաս­տա­նի», 1875, No 44, էջ 2:            40                                                                    718

1876 __4242 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3868, թ. 30-31:                                365                      372                 737

1877 __4343 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3869, թ. 29-30:                                223                      215                 438

1878 __4444 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 218-219:                                224                      221                 445

1880 __4545 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3872, թ. 88-89:                                235                      229                 464

1881 __4646 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3873, թ. 97-98:                                236                      238                 474

1882 __4747 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3874, թ. 43-44:                                243                      232                 475

1883 __4848 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3875, թ. 48-49:                                250                      240                 490

1885 __4949 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3877, թ. 14:                                258                      240                 498

1887 __5050 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3880, թ. 40-41:                                266                      260                 526

1889 __5151 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3884, թ. 65-66:                                283                      271                 554

1890 __5252 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887, թ. 146:                                289                      279                 568

1891 __5353 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 145:                                301                      291                 592

1892 __5454 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 117:                                288                      284                 572

1893 __5555 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 42-43: Տե՛ս նաև՝ «Մուրճ», 1894, No 5, էջ 795:            50                291                      295                 586

1894 __5656 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3896, թ. 170-171:                                300                      308                 608

1897 __5757 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3899, թ. 143-144:                                353                      335                 688

1898 __5858 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3897, թ. 166:                                373                      343                 722

1899 __5959 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3903, թ. 101-102:                                352                      336                 688

1900 __6060 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3905, թ. 52:                                370                      348                 718

1901 __6161 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3906, թ. 68:                                381                      356                 737

1902 __6262 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 20-21:                                391                      368                 759

1905 __6363 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3912, թ. 263-264:                                418                      420                 838

1908 __6464 ՀԱԴ, ֆ. 35, ց. 1, գ. 559, թ. 43:            78                450                      437                 887

1910 __6565 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3917, թ. 135-136:                                477                      484                 961

1912 __6666 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3920, թ. 18-19:                                500                      527                 1027

1916 __6767 ՀԱԴ, ֆ. 196, ց. 1, գ. 43, թ. 21-22:                                539                      552                 1091

1921 __6868 ՀԱԴ, ֆ. 355, ց. 1, գ. 895, թ. 1:                                163                      137                 300

1914 թ. բարալեթաբնակ 2 ազգությունները միասին կազմել են 1290 շունչ __6969. “Кавказский календарь на 1915 г.”, էջ 96: , 1987-ին՝ 263 տուն (1087 շունչ) հայ և վրացի բնակիչ __7070. Ըստ գյուղխորհրդի տվյալների: , իսկ 2001-ին՝ 270 տուն, որից 48-ը՝ վրացի:

Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցած 290 բարալեթցիներից 137-ը զոհվել է __7171. Դավթյան Ա., Ջավախք, էջ 101: :

1989 թ. վրացական իշխանություններն աջար վերաբնակիչների համար Բարալեթում ևս փորձում են տներ կառուցել, բայց տեղի հայերը անհրաժեշտ հողամասեր չեն տրամադրել:

2004 թ. գյուղն ունեցել է 300 տուն բնակիչ, որոնցից 260-ը՝ հայ, իսկ 40-ը՝ վրացի __7272. მაისურაძე კ., ჯავახეთში ქართული სკოლები იხურდება, “Georgian Times”, No 24, 17-24.06.2004. :

1990-ական թվականներից ի վեր Ջավախքի այլ բնակավայրերի նման Բարալեթից էլ է ծայր առել հայ բնակչության արտագաղթ, որի առթիվ ջավախաբնակ վրացի թղթակիցը նշել է. «Հիշում եմ, ինչպես Գամսախուրդիայի նախագահության տարիներին տեղացի բոլոր հայերն արդեն իրենց իրերը կապկպած պատրաստ էին փախչելու, եթե այդպես անակնկալ չտապալվեր Գամսախուրդիայի ղեկավարությունը, ապա ոչ մի հայ չէր մնա Բարալեթիում» __7373. მაისურაძე კ., ჯავახეთში ქართული სკოლები იხურდება, “Georgian Times”, No 24, 17-24.06.2004: Հետաքրքիր է` համամի՞տ են արդյոք Ջավախքում մի օր առհասարակ հայ չտեսնելու հոդվածագրի բաղձանքին հոդվածը հրապարակած խմբագրությունն ու վրաց հասարակությունն առհասարակ: :

Ե­կե­ղե­ցա­կան-ծխա­կան դպ­րո­ց. գոր­ծու­նեու­թյան վե­րա­բե­րյալ տվյալ­ներն առ­կա են` սկ­սած 1870-ա­կան թթ-ից (տե­ղա­ցի­ներն այ­սօր էլ դպ­րո­ցի հիմ­նադր­ման տա­րե­թիվ են հա­մա­րում 1867-ը).

 

տարեթիվ        այլ տեղեկ.      ուսուցիչ        աշակերտ

1874 __7474 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3864, թ. 27-28:                                              1                      30

1878 __7575 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 218-219:                                              1                      23

1880 __7676 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3872, թ. 89:                                              1                      30

1881 __7777 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3873, թ. 97-98:                                                                      30

2004 թ. Բարալեթի հայկական միջնակարգ դպրոցն ունեցել է 140 աշակերտ, իսկ վրացականը` 38 աշակերտ __7878 მაისურაძე კ.,, ჯავახეთში ქართული სკოლები იხურდება, “Georgian Times”, No 24, 17-24.06.2004. :

Պետական դպրոց. Բարալեթում բացված «շինական» դպրոցը, որը, պետական կրթօջախ լինելով, ըստ էության ռուսական էր, պատճառ է դարձել հայոց դպրոցի փակման: Մինչև 1884 թ. դպրոցն իր գոյությունը պահպանել է Կովկասում հունադավանությունը վերահաստատող ընկերության, ապա՝ հասարակության միջոցներով __7979. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 59: : Հիշյալ կրթօջախը 1896 թ. եղել է երկդասյա՝ «պանսիոնով ու օրիորդաց բաժնով» __8080. «Մուրճ», 1896, No 12, էջ 1642: :

1970-ական թվականներից գյուղում գործում է երկու դպրոց՝  հայկական՝  միջնակարգ (հիմնադրվել է 1936 թ. և ներկայումս ունի 150 աշակերտ) և վրացական՝ ութամյա:

Գրադարան-ընթերցարան. 1895 թ. «Բարալէթի ձրի գրադարան-ընթերցարան» ընկերության ջանքերով բացվել է գրադարան, որը մեկ տարի անց փոխադրվել է հատուկ այդ նպատակով կառուցված շենք __8181. «Մուրճ», 1896, No 12, էջ 1642: :

Սբ. Աստվածածին (Սբ. Խաչ) եկեղեցի. եկեղեցին 1839 և 1841 թթ. երկու վավերագրերում __8282. ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 457, թ. 42-67, նաև` գ. 3798: հիշվում է Սբ. Խաչ անվամբ, բայց հետագա բազմաթիվ նյութերում, ընդհուպ մինչև խորհրդային առաջին տարիները` միայն Սբ. Աստվածածին անունով: Հին եկեղեցու տեղում 1869 թ. __8383. «Նոր-Դար», 1895, No 150, էջ 3: Ի դեպ, Կ. Մայիսուրաձեն սխալմամբ եկեղեցու կառուցման տարեթիվ է նշել 1889 թ. (მაისურაძე კ., ჯავახეთში ქართული სკოლები იხურდება, “Georgian Times”, No 24, 17-24.06.2004): կառուցվել է համանուն նոր եկեղեցի: Նորաշեն եկեղեցին, որն այժմ էլ կանգուն է, քարաշեն է և փայտածածկ: Փայտից են նաև սյուները: Միակ մուտքը արևմուտքից է: Նույն կողմի ճակտոնի գագաթին սրածայր վեղարով ավարտվող ութ սյունանի զանգակատունն է: Արտաքին չափերն են՝ 18,00 x 9,86 մ:

Եկեղեցին շրջափակված է պարսպով, որի արևմտյան և հարավային կողմերից բացված են դարպասներ:

Արձանագրություն, եկեղեցու մուտքի բարավորին, 5 տող.

1869 | ՎԵ­ՐԱ­ՆՈ­ՐՈ­ԳԵ­ՑԱՒ Ս(ՈՒՐ)Բ Ե­ԿԵ­ՂԵ­ՑԻՍ ՅԱՆ|ՈՒՆ Ա­ՄԵ­ՆԱ­ՄԱ­ՔՈՒՐ ՍՈՒՐԲ Ա(Ս­ՏՈՒԱ)ԾԱԾ­ՆԻ, ԱՇ|ԽԱ­ՏՈՒ­ԹԵԱՄԲ ԵՒ ԾԱ­ԽԻՒՔ ՀԱՅ ԺՈ­ՂՈՎՐ­ԴԱ­ԿԱՆ | ԲԱ­ՐԱ­ԼԷԹ ԳԵՂՋ ԵՒ ԽՐԱ­ՏԻՒՔ ԿԱ­ՐԱ­ՊԵՏ Ք(Ա)Հ(Ա)Ն(Ա)ՅԻ Տ(Է)Ր ԿԱ­ՐԱ­ՊԵ­ՏԵ(Ա)Ն:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Գերեզմանոց. տարածվում է եկեղեցու հարավային կողմում: Տեղում պահպանված տապանաքարերից հնագույնները վերաբերում են ԺԹ դարի առաջին կեսին:

Ստորև ներկայացնում ենք տապանագրերից մի քանիսը.

1. Տապանաքար, 2 տող.

ԱՅՍ Է ՏԱ­ՊԱՆ ԴԱՐ|ՓԻՆ ԳԱԲ­ՐԷ­ԼԻՆ, Թ(ՎԻՆ) ՌՄՁԳ (1834)-ԻՆ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

2. Տապանաքար, 6 տող.

ԱՅՍ Է ՏԱ­ՊԱՆ | Ա­ԼԱՇ­ԿԵՐՏ­ՑԻ ՊՕՂ|Ո­ՍԻ ՈՐ­ԹԻ ԳՐԻԳ|Ո­ՐԻ, ԹՎԻՆ ՌՄ|ՁԵ (1836)-ԻՆ ՅՈՒՆ­ՎԱ­ՐԻ | Զ (6)-ԻՆ, ԱՌ Ա(ՍՏՈՒԱ)Ծ ՓՈ­ԽԵ­ՑԱՒ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

3. Տապանաքար, 4 տող.

ԱՅՍ Է ՏԱ­ՊԱՆ Ա­ԼԱՇ­ԿԵՐՏ­ՑԻ | ՊԵՏ­ՐՈ­ՍԻ ԿԻՆ ՍԱ­ՐԱ­ԳՈՒ­ԼԻՆ, | ԹՎԻՆ ՌՄ­ՁԸ (1839)-ԻՆ, ՅՈՒՆ­ՎԱ­ՐԻ | ԻԹ (29)-ԻՆ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Մատուռ. Բարալեթի հյուսիսարևմտյան եզրին մինչև 1936-37 թթ. կանգուն է եղել սրբատաշ քարից միջնադարյան մի մատուռ, որի մասին ականատեսը նշել է. «…Այս գիւղը` ինչպէս երևում է գիւղի հիւսիսային կողմում գտնուած ընդարձակ գերեզմանատնից, հայոց հին և մեծ գիւղ է եղած. այս գերեզմանատանը կայ հոյակապ՝ բայց քայքայուած մեծ մասամբ` մի մատուռ, որոյ դրան քարերի վերայ գրուած է հայոց գրերով, բայց ինձ անվերծանելի եղաւ մաշուած լինելու պատճառով. որոնելով և քննելով մի առ մի այդ գերեզմանատան քարերը, մատուռի հարաւային կողմը` կիսից շատ գետնի մէջ կանգուն թաղուած քարի մը վերայ գտայ գրեր, որից դժուարութեամբ կարդացի հետևեալ բառերը միայն…» __8484. Մարգարեանց Կարապետ Տէր-Սարգսեան, Հայրենեաց հնութիւններից, էջ 389: Նույն գյուղում մի հայի տանը պահվող մասնատուփի վրա Կ. Մարգարյանցը կարդացել է. «Ես Հեթում թագաւոր Հայոց բազում աշխատութեամբ ժողովեալ զմասունս սրբոցն Ստեփաննոսի Նախավկային, Յակոբայ Մծբնայ Հայրապետին, Պանդալիոնի բժըշկին եւ Նիկողայոսի սքանչելագործին ետու շինել զտուփս զայս ի պահպանութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ…»: Վերոհիշյալ արձանագրությունները որոշ շտկումներով հրատարակել է նաև Ե. Լալայանը (Երկեր, հ. 1, 1983, էջ 59, 66): Ի դեպ, 1901 թ. բարալեթցի Խաչատուր Ռևազյանցը Մկրտիչ Ա Խրիմյան կաթողիկոսին հղած նամակում ափսոսանքով հայտնել է. «…երբ ես դեռ ծնուած չէի, հայրս պապական ժառանգութիւն ունէր չորս սուրբ մասունքներ, անուամբ սբ. Պանդալևոն բժշկի, սուրբ Նիկողայոս սքանչելագործի, սբ. Ստեփաննոս Նախավկայի և սբ. Հակոբայ հայրապետի…», իսկ Գյումբյուրդա գյուղի քահանա Առաքել Կուրղինյանը, իր հոր խեղճ դրությունից օգտվելով, սեփականել է մասունքները, մինչդեռ ինքը որոշել է Էջմիածնի թանգարանին նվիրելու նպատակով վերստին ետ ստանալ մասունքները (Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. Պ-56, ց. 18, գ. 425, թ. 23): Այնքանով, որքանով մասնատուփի հիշատակագրի նախկին հրատարակիչները զանց են առել տարեթիվը, ուստի ստորև ավելորդ չենք համարում նշել, որ մասնատուփը 1296 թվականից է, իսկ նրանում հիշատակված Հեթում թագավորը Կիլիկիո Հեթում Բ-ն (1289-1307) է: : Ստորև ներկայացնում ենք նշյալ արձանագրությունը, որը փորագրված է անհետացված խաչքարի պատվանդանի արևմտահայաց երեսին.

Խաչքարի պատվանդան (69 x 53 x 50 սմ), 6 տող.

Ս(ՈՒՐ)Բ ՆՇԱՆ ՏԷՐՈՒՆ|ԱԿԱՆ ԱՐԵԱՄԲ ՆԵՐԿ|ԵԱԼ Է ՊԱՏՎԱԿԱՆ ԲԱ|ՐՍԵՂ Ք(Ա)Հ(Ա)­Ն(Ա)­ՅԻՍ ԼԵՐ ՔԱՒԱ|ՐԱՆ ԵՒ ՅԱԿՈԲ ԻՐԻՑԻ|Ս ԼԵՐ ԱՒԳՆԱԿԱՆ:

Հրատ. Մարգարեանց Կարապետ Տ. Սարգսեան, Հայրենեաց հնութիւններից, էջ 389:

Տարընթերցում. Կ. Մարգարյանցի վերծանության մեջ բա­ցա­կա­յում է «է» օժանդակ բայը, իսկ «պատվական» և «իրիցիս» բա­ռերը բերված են «պատուական» և «իրիցուս» ձևով:

Ծանոթ. գրչաոճը բնորոշ է ԺԳ-ԺԴ դարերին:

Ի դեպ, 2001 թ. հուլիսին Բարալեթ կատարած մեր այ­ցե­լության ժամանակ մատուռը գտանք հիմնավեր վիճակում (քարերն օգտա­գործվել էին տեղում ոչխարների բազմացման կայանի կառուց­ման նպատակով), իսկ խաչքարի արձանագիր պատվանդանն անխախտ իր տեղում էր:

Գերեզմանոց. ցայսօր պահպանված գերեզմանոցի ավերակներում, բացի խաչքարի արձանագիր պատվանդանից, առկա են նաև պարզ ոճավորմամբ ևս երկու խաչքար, ինչպես նաև ուղղանկյունաձև և օրորոցաձև մի քանի տապանաքարեր:

Բյուզանդածես եկեղեցի. գյուղամիջում կանգուն է հարավից կից սրահով և զանգակատնով, համակ սրբատաշ քարից վրաց հունադավան եկեղեցին:

Վիմագրեր. պահպանվել են եկեղեցու միայն արևելյան ճակատին:

1. Արձանագրություն, եկեղեցու արևելյան ճակատին, 9 տող.

†. აღ(ე)შენა ეკლ|ესიაი ესე მა|თ ჟამთ(ა) შინა | ოდეს ლაშა მ|ეფედ დაჯ|და ადიდ(ე)ნ | ღ(მერ)თ(მა)ნ ორთ(ა)ვ[ე ც]|ხორებათა შინ[ა] | ს(ა)ყდ(ა)რსა.

Թարգմ. Այս ե­կե­ղե­ցին կա­ռուց­վեց այն ժա­մա­նակ, երբ Լա­շան գա­հին թա­գա­վոր բազ­մեց: Աստ­ված փա­ռա­վո­րի [նրան] եր­կու կյան­քում:

Հրատ. Ростомов И., Сборник Мат­ер­иалов для Опи­сания Мест­ностей и Племен Кав­ка­за, вып. XXV, 1898, ­с. 40: როსტომაშვილი, სოფელი ბარალეთი, «მოგზაური», No 1, 1901, էջ 27: ცისკარიშვილი ვ., ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო, თბილისი, 1959, էջ 52: ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 145: სილოგავა ვ., მრავალთავი VII, էջ 175-176: ოთხმეზური გ., նշվ. աշխ., էջ 107-109: სილოგავა ვ., სამცხე-ჯავახეთის ისტორიული მუზეუმის ქართული ძეგლები, էջ 47, 119, 134: “ჯავახეთი. ისტორიულ-ხუროთმოძღვრული გზამკვლევი”, էջ 63:

Տարընթերցում. Ի. Ռոստոմաշվիլի՝

…ორთავ ცხოვრებასა შინა, այ­նու­հետև չիք: 1901 թ. վրացալեզու «მოგზაური» պարբերականում վե­րահ­րա­տա­րակ­ված սույն ար­ձա­նագ­րու­թյան վեր­ծա­նու­թյան մեջ սկզ­բում ա­վե­լաց­ված է. «…აღშენდა…» Վ. Ցիս­կա­րիշ­վի­լի

այ­նու­հետև չիք: (აღე)შენა, ჟამთა, ორთ[ავე ცხორებათა]: Ն. Բեր­ձե­նիշ­վի­լի`…ორთა|ვე შ(ინ)ა [ცხორე]|ბათა, այ­նու­հետև չիք: Վ. Սի­լո­գա­վա՝

აეშენა, ეკ­ლე­სია, საყდრისა: «ჯავახეთი. ისტორიულ-ხუროთმოძ­ღვრუ­ლი გზამკვლევი»-ում` ცხოვრებათა.

Ծանոթ. Գ. Օթխմեզուրին

բառն ամբողջությամբ տեղադրում է 8-րդ տողի սկզբում, սակայն տեղի պակասը թույլ է տալիս համաձայնվել Վ. Սիլոգավայի կարծիքին և այն վերականգնել 7-րդ տողի վերջում: Արձանագրության հատկապես վերջին մասը վնասված է: Ի. Ռոստոմաշվիլին այն անվնաս է տեսել: Վ. Ցիսկարիշվիլին տողաբաժանումը կատարել է ըստ Ի. Ռոստոմաշվիլու հրատարակած արտանկարի` առանց նկատի առնելու այն հանգամանքը, որ հեղինակի արտանկարները կազմվել են տողաբաժանումը պարտադրաբար արտացոլելու սկզբունքի անտեսմամբ: Գ. Օթխմեզուրին անտեղյակ է Վ. Սիլոգավայի հրատարակությունից: Նրա կարծիքով` արձանագրության վերջին`

բառը պետք է կցվի իմաստով դրան տրամաբանորեն կապված

պար­­բե­րու­թյա­նը: Այս են­թադ­րու­թյան հիմ­նա­վոր­ման հա­մար վկա­­յա­կոչ­վում է վրաց վի­մագ­րու­թյու­նում դեռևս Ա. Շա­նի­ձեի նկա­տ­ած մի երևույթ, երբ փո­րագր­ման պա­հին մո­ռաց­ված բառն ա­վե­­լաց­վում է ար­ձա­նագ­րու­թյան վեր­ջում (տե՛ս Шанидзе А., Гру­зинская надпись ХII в. в селении Кош, ხელნაწერთა ინსტიტუტის მოამბე, No 1, 1959, էջ 8-9): Հե­ղի­նա­կի կար­ծիքն հա­մոզիչ հա­մա­րե­լով` ար­ձա­նագ­րու­թյան թարգ­մա­նու­թյան ժա­մա­­նակ այն նկա­տի ենք ա­ռել: Վ. Սիլոգավան և §ჯავახეთი. ისტორიულ-ხუროთმოძღვრული გზამკვლევი¦- ի խմբագրա­կազ­մը նշված

բառը, ի տարբերություն Գ. Օթխմե­զուրու, վեր­ծանում են ոչ թե տրական საყდარსა, այլ սեռական საყდრისა հոլովաձևով և ենթադրում (Վ. Սիլոգավա) արձա­նա­գրու­թյան վերջնամասի հետևյալ վերականգնումը. «საყდრისა ამის აღმშენებელსა … შეუნდოს ღმერთმან»; Թարգմ. «Այս տա­ճա­րը շինողին … Աստված ողորմի»: Արձա­նա­գիր քարի ընձեռած մակերեսի սղության պատճառով սույն վար­կա­ծը համարում ենք անհավանական:

Արձանագրության թվագրման հարցում միակարծություն չկա: Ի. Ռոստոմաշվիլու կարծիքով, այն փորագրվել է 1212 թ.: Վ. Ցիսկարիշվիլին արձանագրության ստեղծման թվա­կա­­նը կապում է Լաշայի թագավորական օծման տա­րուն՝ 1207 թ.: Ն. Բերձենիշվիլին վիմա­գի­րը մոտավոր կերպով թվա­­­գրում է ԺԳ դարի առաջին տասնամյակով: Վ. Սի­լո­գա­վան նշում է 1204 թ.:

Գերեզմանոց. տարածվում է ե­կե­ղե­ցու շուր­ջը: Առանձանապես ու­շագ­րավ են հա­վա­սա­րաթև խա­չա­քան­դակ­նե­րով հար­դար­ված քա­ռա­կող կո­թո­ղի պատ­վան­դա­նն ու թևա­վոր խա­չի բե­կո­րը:

  1. Տապանաքար, եկեղեցու արևելյան պատի մոտ, ունի արդի վրացերեն արձանագրություն.

ლოდსა ქვეშე ამისა მდებარე არს გვამი მღვდლის პეტრე ხმალაძისა, რომელიც ჟამსა მახმედიანთაგან ქრისტიანეთა დევნულებისა, იყო შეძლებისამებრ შევლელი და რუსეთის მთა­ვ­რობის მოსვლასა, ძველთა ქრისტიანეთა ეკლესიის შეწყნარებისა ერთეული წინამძღვა­რი. აღმკითხველთაგან შენდობისა არს მო­ქე­ნე, რათა თქვენცა დღესა განკითხვისასა მიემ­თხვი­ნეთ შენდობასა. გარდაიცვალა წლი­სა 90-სა. სახსოვარი ესე აღაგეს მისთა მმად­ლო­ბელ­თა შვილთა.

Թարգմ. Այս քարի տակ հանգչում է Պետրոս քա­հանա Խմալաձեի աճյունը, որը մահմեդականների հալածանքի ժամանակ քրիստոնյաներին ըստ կա­րողության եղավ պահապան, իսկ ռուսական իշ­խա­­նության հաստատումից ի վեր՝ հին քրիս­տո­նեա­կան եկեղեցու միակ առաջնորդը: Ընթեր­ցող­նե­րից թողու­թյուն է հայցում, որպեսզի դատաստանի օրը դուք նույն­պես ներման արժանանաք: Վախ­ճան­վեց 90 տարե­կան հասակում: Այս հուշարձանը կանգ­­նեց­րին նրա շնորհակալ որդիները:

Հրատ. Ростомов И., Сборник Мат­ер­иалов для Опи­сания Мест­ностей и Племен Кав­ка­за, вып. XXV, 1898, ­с. 41: როსტომაშვილი, სოფელი ბარალეთი, «მოგზაური», էջ 28:

Ծանոթ. արձանագրության մեջ բացակայում է մահվան տա­րե­­թիվը, սակայն Ի. Ռոստոմաշվիլին տեղի բնակիչներից տե­ղե­կա­ցել էր, որ Պետրոս քահանա Խմալաձեն վախճանվել է 1855 թ. Ուստի հնարավոր է վերականգնել նաև նրա ծննդյան թվա­կա­նը՝ 1765 թ.:

Սբ. Հովհաննես եկեղեցի. գտնվում է գյուղից 1 կմ հյուսիս` Ականայի աղբյուրներից սկիզբ առնող վտակի աջ` հարավահայաց ձորալանջին: Միանավ, թաղածածկ, փոքրիկ շենք է: Ըստ մուտքի բարավորի պայտաձև շրջանակի մեջ և արևելյան ճակատում քանդակված հավասարաթև խաչերի և շինարվեստի առանձնահատկությունների՝ մատուռ-եկեղեցին կարելի է թվագրել Ե-Է դարերով: Ոչ հեռու` բլրալանջին պահպանվում է Սբ. Համբարձման քառակող կոթողը (Թ-Ժ դդ.): Արտաքին չափերն են՝ 5,00 x 3,27 մ:

Գյուղատեղի. Բարալեթից հարավ-արևելք գըտնըվում է Տերտեր-աուլ գյուղատեղին __8585. ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 143, էջ 141: :


Բավրա-ՋԱՎԱԽՔ

Բավրա

Տեղադրություն. գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 1 կմ արևելք, Փարվանա գետի աջակողմյան ձորապռնկին, ծ. մ. 1660-1700 մ բարձրության վրա:

Հնագիտություն.Բավրայի տարածքում` Փարվանա գետի ձորալանջի ժայռերի մեջ, գետափից 9 մ բարձրությամբ մի քարանձավում, հայտնաբերվել են վերին պալեոլիթի ժամանակաշրջանի մարդու բնակության հետքեր __11. Վերին պալեոլիթյան առաջին կայանը Ջավախքի բարձրավանդակում.– «Լրաբեր ՎՍՍՀ ԳԱ», 1988, No 2, էջ 135-147: :

Պատմություն. համաձայն 1595 թ. «Գյուրջիստանի վիլայեթի ընդարձակ դավթար»-ի՝ Բավրան ունեցել է 6 տուն բնակիչ, հարկվել է 7.665 ակչե __22. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 228: : Բնակչության բռնի մահմեդականացումից հետո` 1726-1727 թթ., տանուտեր Աբդուլլահի օրոք, հարկվել է 4.000 ակչե __33. “ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი 1694-1732 წწ.”, էջ 192: :

Հայտնի է, որ Արտահանի և մի շարք այլ գավառների որոշ գյուղերի հայ բնակիչները ԺԶ-ԺԷ դարերում եվրոպական տերությունների հովանին ունենալու հույսով կաթոլիկություն էին ընդունել, ուստի ներկայիս բավրացիների նախնիները 1829 -1830 թթ. Ջավախք փոխադրվելուց գրեթե երկու դար առաջ արդեն հայ-կաթոլիկ համայնքի մաս էին կազմում:

Բնակչություն. ներկայիս գյուղի բնակիչների նախնիները 1829 թ. փոխադրվել են Արտահանի Վել __44. Վելը հայաբնակ գյուղ էր` Արտահանից ուղիղ գծով 25 կմ արևելք, Ախալքալաքից 45 կմ հարավ-արևմուտք, Կուր գետի աջ ձորապռնկին, այժմ՝ անմարդաբնակ: և հարակից գյուղերից: Բավրա գյուղում հաստատվելու սկզբնական շրջանում, գրեթե մի քանի տասնամյակ շարունակ, բավրացիները դեռևս թըրքախոս էին: Այդ ծանր ժառանգությունը նրանք իրենց հետ բերել էին բնօրրան Արտահանի շրջանից, որտեղի փաշան հատուկ օրենքով արգելել էր հայերեն խոսելը __55. «Արձագանք», 1894, No 118, էջ 3-4: : Գյուղի բնակիչների մի մասը թրքախոսությունը պահպանել է նույնիսկ Ի դարի 30-ական թվականներին __66. ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 107: :

Վիճակագրություն. գյու­ղի բնակ­չու­թյան քա­նա­կը մի շարք աղ­բյուր­նե­րում ցույց է տր­ված հետևյալ չա­փով.

տարեթիվ             տուն           արական       իգական      միասին

1884 __77 «Ար­ձա­գանք», 1885, No 26, էջ 368:                                                                                               310

1908 __88 ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 102, թ. 40:                    50                                                                      455

1912 __9Յա­կո­բեան Պ., Հրա­ւէր ող­ջմ­տու­թեան, էջ 95:                                                                                               407

1914 __1010 “Кав­казский кал­ен­дарь на1915 г.”, էջ94.                                                                                             597

1915 __1111 «Օ­րա­ցոյց և պատ­կեր տօ­նից», Թիֆ­լիս, 1915, էջ 82:                                                                                             481

1916 __1212 ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 65, թ. 36-37:                 62                      272                   224                496

1987 __1313 Ըստ գյուղխորհրդի տվյալների։                 346                                                                    1387

Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցած 103 բավրացիներից 50-ը զոհվել է __1414. Դավթյան Ա., Ջավախք, էջ 101: :

Հին եկեղեցի. գյուղատեղիի վերածված Բավրայում 1829-30 թթ.` հայ-կաթոլիկների հաստատման ժամանակ, երբ գյուղացիները դեռևս գտնվում էին նյութական ծանր կացության մեջ և եկեղեցի կառուցելու հնարավորություն չունեին, ձեռնարկում և իրականացնում են տեղում գոյություն ունեցող եկեղեցու նորոգումը (փլված տանիքը փոխարինում են փայտածածկով): ԺԱ դարով թվագրվող և ըստ ամենայնի ի սկզբանե բյուզանդածես այս եկեղեցին բավրացիներին որպես հոգևոր ժողովարան է ծառայել մինչև 1887 թ., երբ տնտեսապես համեմատաբար ամրացած գյուղացիները ձեռնամուխ են լինում նոր, ընդարձակ եկեղեցու կառուցմանը:

Թաղածածկ, միանավ եկեղեցին կանգուն է: Կառուցված է համակ սրբատաշ քարով: Վերջինիս հարավից կից է համանման հորինվածքով երկրորդ եկեղեցին, որը տվյալ դեպքում ավելի հարմար է կոչել սրահ-եկեղեցի: Զույգ կառույցները միասին ունեն 8 x 7,9 մ արտաքին չափեր:

1. Արձանագրություն, եկեղեցու արևելյան ճակատից բացված լուսամուտից ներքև.

ქ(რისტ)ე, ა(დი)დე ს(ო)ფრ(ო)ნ.

Թարգմ. Քրիս­տոս, փա­ռա­վո­րի՛ր Սոփ­րո­նին:

Հրատ. Brosset M., Melanges asiatiques. II, էջ 343։ Ростомов И., Сборник Мат­ер­иалов для Опи­сания Мест­ностей и Племен Кав­ка­за, вып. XXV, 1898, ­с. 39: Джанашвили М., СМОМПК, XVI, ­с. 102: Та­кайшвили Е., “Мат­ер­иа­лы по археологии Кав­ка­затХII, Моск­ва, 1909, ­с. 29: ცისკარიშვილი ვ., ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყაროთბილისი, 1959, էջ 121: “ჯავახეთი. ისტორიულ-ხროთ­მოძ­ღვრუ­ლი გზამკვლევი”, էջ 55:

Ծա­նոթ. Մ. Բրոսսեն արձանագրությունը հրատարակել է առանց հապավման նշանների: Վ. Ցիսկարիշվիլին ոճական առանձնահատկությունների հիման վրա արձանագրությունը թվագրել է Ժ-ԺԱ դարերով:

2. Արձանագրություն, ե­կե­ղե­ցու արևմտյան պա­տին.

†. სახ[ელითა] ღმრთისაითა ა(ე)გო ესე ეკლესია წ(მიდა)ჲ ს(ო)ფ(რო)ნის ქონქოლ(ა)ს ძ(ი)ს(ა)თა.

Թարգմ. Աս­տու­ծո ա­նու­նով շին­վեց այս սուրբ ե­կե­ղե­ցին Սոփ­րոն Քոն­քո­լա­սի որ­դու (Քոնքոլասձեի) կող­մից:

Հրատ. Brosset M., Mélanges asiatiques. II, էջ 343։ Ростомов И.Сборник Мат­ер­иалов для Опи­сания Мест­ностей и Племен Кав­ка­за, вып. XXV, 1898, ­с. 38£ Та­кайшвили Е.Мат­ер­иа­лы по археологии Кав­ка­затХII, Моск­ва, 1909, ­с29։ ცისკარიშვილი ვ.ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყაროთბილისი, 1959, էջ 122: ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 107: სილოგავა ვ., სამცხე-ჯავახეთის ისტორიული მუზეუმის ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლები, էջ 46, 118, 134: “ჯავახეთი. ისტორიულ-ხროთმოძღვრული გზამკვლევი”, էջ 55:

Տա­րըն­թեր­ցում. Մ. Բրոս­սե` †. չիք,

Ի. Ռոս­տո­մաշ­վի­լին ըն­թեր­ցել է միայն ա­ռա­ջին հինգ բա­ռե­րը. «…ღვთისაითა ააგო ესე ეკლესია წმიდაი…»: Վ. Ցիս­կա­րիշ­վի­լին վե­րահ­րա­տա­րա­կել է ըստ Է. Թա­ղայշ­վի­լու, իսկ հապավված բայաձևը նոր վրացերեն գրադարձությամբ ընթերցել է აიგო: Ն. Բերձենիշվիլի` სახ[ელითა] | ღ(მრ)თისაითა ა(ე)გო ესე | ეკლე|სია წ(მიდა)ჲ სფნრს (իմա՛ სოფრონს) ქონქოლს. Վ. Սիլոգավան առա­ջար­կում է արձանագրության վերծանման միանգամայն նոր տար­բե­րա­կ.

სახ[ელითა] ღ(მრ)თისაითა. ა(ა)გო ესე ეკლესია წ(მიდა)ჲ, ს(ო)ფ(ე)ლმ[ან…]; «Թարգմ. Աստուծո անունով, կա­ռու­ցեց այս սուրբ եկեղեցի գյուղ…»: «ჯავახეთი. ისტორიულ-ხროთმოძღვრული გზამკვლევი»-ում` სახელითა ღვთი­სა­თა აეგო ესე ეკლესია წმიდაჲ სოჴრონს ქონქოლსა ამენ:

Ծա­նոթ. ըստ գր­չաո­ճի` ար­ձա­նագ­րու­թյու­նը թվագր­վում է Ժ-ԺԱ դա­րե­րով (Та­кайшвили Е., МАК, вып. XII, էջ 29։ ცის­კა­რი­შვილი ვ., ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო, თბილისი, 1959, էջ 122): Վ. Սիլոգավան թվա­գրել է ավելի ճշգրիտ՝ ԺԱ դ.: Արձանագրությունը հրա­տա­րակ­վում է ըստ Է. Թաղայշվիլու առաջարկած ընթերցման:

3. Խաչ­քար, վրաց մես­րո­պա­տառ ար­ձա­նագ­րու­թյամբ, հին ե­կե­ղե­ցու հյու­սի­սարևմտյան ան­կյան մոտ.

†. ესე ს(ა)ფლ(ა)ვი მგ(ე)ლ(აის) | არს შ(ეუნ­დვე)ნ ღ(მერ)თ(მა)ნ და ვ(ი)ნც | შ(ენ)დ(ობა)ი თქ(უა)ს მ(ა)სცა შ(ეუნდვე)ნ ღ(მერთმა)ნ.

Թարգմ. Այս է Մգելայի գերեզմանը, Աստ­ված ո­ղոր­մի, և ով ողորմի ա­սի, նրան էլ Աստ­ված ողորմի:

Հրատ. Ростомов И., Сборник Мат­ер­иалов для Опи­сания Мест­ностей и Племен Кав­ка­за, вып. XXV, 1898, ­с. 39։ Та­кайшвили Е.Мат­ер­иа­лы по археологии Кав­ка­затХII, Моск­ва, 1909, ­с30: ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 107: “ჯავახეთი. ისტორიულ-ხროთმოძღვრული გზამკვლევი”, էջ 55:

Ծա­նոթ. §ჯავახეთი. ისტორიულ-ხროთმოძღვრული გზამკვლევი¦- ի հեղինակների թվագրմամբ` ԺԴ-ԺԶ դդ.: Սա­կայն, ըստ ո­ճա­կան և հո­րին­ված­քա­յին ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րի և երկ­րա­մա­սի այլ հնա­վայ­րե­րում պահ­պան­ված հա­ման­ման խաչ­քա­րե­րի հետ հա­մե­մա­տա­կան քն­նու­թյան, առավել հավանական է խաչ­քա­րը թվագ­րել ԺԳ-ԺԴ դա­րե­րով:

Գերեզմանոց. տարածվում է եկեղեցու շուրջը: Տեղում պահպանվել են խաչքարերի և քառակող կոթողների պատվանդաններ և անարձանագիր ու տեղահան` պարզ հորինվածքով սակավաթիվ խաչքարեր: Հիմք ընդունելով տեղում պահպանված մի քանի խաչքարերի ոճական և գեղարվեստական առանձնահատկությունները` կարելի է պնդել, որ գերեզմանոցի հին թաղումները վերաբերում են Ժ-ԺԱ դարերին և պատկանում գյուղի քաղկեդոնականացած բնակիչներին:

Սբ. Խաչ եկեղեցի. գյուղի նոր եկեղեցին հիմնվել է 1883 թ. __1515. ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 102, թ. 40: , բայց կառուցումն ավարտվել է 1887 թ. __1616. «Օրացոյց եւ պատկեր տօնից», Թիֆլիս, 1916, էջ 82: : Սբ. Խաչ անվամբ օծված այս եկեղեցին մասնակի նորոգվել է 1916 թ. (ներկվել է տանիքը) __1717. ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 55, թ. 17: : Կառուցված է կիսամշակ քարով, սվաղով: Արևմտյան ճակտոնի գագաթին կանգուն է սրածայր վեղարով ավարտվող քառասյուն զանգակատունը:

Արձանագրություն, եկեղեցու հարավային մուտքի ճակա­տին, 2 տող.

Տ(Է)Ր ՅՈՎՀ(ԱՆ­ՆԷՍ) ԵՐՓ. | ԲԱՒ­ՐԱԻՍ ԽԱ­ՉԻ Հ(ԱՅ) Կ(Ա­ԹՈ­ԼԻԿ) Ե­ԿԵ­ՂԵ­ՑԻ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Քահանա. հայտնի է, որ տակավին 1915 թ. Բավրան սեփական քահանա չի ունեցել և համարվել է Կարտիկամի Միքայել քահանա Քոթանջյանի ծուխ __1818. «Օրացոյց և պատկեր տօնից», Թիֆլիս, 1915, էջ 82: , սակայն 1916 թ. արդեն գյուղին հովվել է առանձին քահանա, որն էր տեր Սիմեոն Խաչատրյանը __1919. «Օրացոյց և պատկեր տօնից», Թիֆլիս, 1915, էջ 82: :

Գերեզմանոց. ԺԹ-Ի դարերի թաղումներով հանդերձ միջնադարյան մեկ այլ գերեզմանատան մնացորդներ էլ պահպանվել են գյուղամիջում:

Գյուղատեղիներ. գյուղի մերձակայքում պահպանվում են Փոքր Բավրա և Խանումփունար (Տիրուհու աղբյուր) գյուղատեղիները __2020. ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 107-108: :


Բալխո-ՋԱՎԱԽՔ

Բալխո

 

Տեղադրություն. գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 12 կմ հյուսիս-արևելք, Սբ. Սար կոչվող լեռան հարավային ստորոտին, ծ. մ. 1730-1760 մ բարձրության վրա:

Պատմություն. Բալխոն 1899 թ. երկրաշարժից առավել շատ տուժած գյուղերից էր, որտեղ թեև զոհեր չէին եղել, սակայն 48 տնից 45-ը քանդվել էր __11. «Մշակ», 1900, No 43, էջ 2: : Վիճակը շտկելու նպատակով տուժած գյուղերին օգնություն ցուցաբերող կոմիտեի միջոցներով 1902 թ. կառուցվել է 11 տուն (յուրաքանչյուրը` 600 ռ. արժողությամբ) __22. «Մշակ», 1902, No 265, էջ 1: :

Բնակչություն. հայտնի է, որ ԺԸ դարի երկրորդ կեսին Բալխոյում հաստատվել են ղարափափախ թուրքերը __33. Центральный государственный исторический архив Ленинграда (այսուհետև` ЦГИАЛ), ф. 1262, о. 1, д. 25, էջ 453: Տե՛ս նաև՝ ლომსაძე შ., სამცხე-jავახეთი (ხვიიი საუკუნის შუაწ¬ლიბიდან ხიხ შუაწლებამდე), თბილისი, 1975, էջ 332: :

Գյուղի ներկայիս բնակիչների նախնիները 1829-30 թթ. փոխադրվել են Կարնո նահանգի համանուն գավառի Ծաղկի (Ծաղկիս) __44. Ծաղկին (Ծաղկիս, այժմ՝ Şenyurt) հայաբնակ գյուղ էր` Կարին (Էրզրում) քաղաքից 34 կմ հյուսիս-արևելք: Ի դեպ, ծաղկիցիների մի մասն էլ հաստատվել էր Սաթխա գյուղում: գյուղից:

Վիճակագրություն. ԺԹ-Ի դարերի ընթացքում գյուղի բնակչությունը շարունակաբար աճել է: Դրանում կարելի է համոզվել վիճակագրական տվյալների համադրմամբ ստեղծված հետևյալ աղյուսակից.

Տարեթիվ       տուն      արական     իգական         միասին

1840 __55 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3800, թ. 4:                               63                   64                      127

1841 __66 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3802, թ. 64:                               67                   60                      127

1842 __77 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3805, թ. 78:                               71                   68                      139

1844 __88 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3809, թ. 15:                               81                   79                      160

1845 __99 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3811, թ. 71-72:                               85                   82                      167

1847 __1010 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 35:                             83                  77                      160

1849 __1111 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3818, թ. 41:                             87                   89                      172

1853 __1212 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743, թ. 37-38:                             90                   80                      170

1854 __1313 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3825, թ. 48-49:                             95                   91                      186

1857 __1414 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3830, թ. 53-54:                             95                   98                      1936

1860 __1515 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3833, թ. 66:                              107                  107                    214

1861 __1616 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3839, թ. 25:                              118                  115                    233

1862 __1717 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3836, թ. 22:                              120                  119                    239

1863 __1818 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 21-22:                              123                  123                    246

1864 __1919 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3846, թ. 9:                              125                  121                    246

1865 __2020 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 12-13:                              126                  119                    245

1866 __2121 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 74:          19                126                  119                    245

1867 __2222 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3851, թ. 20-21:                              128                  126                    254

1868 __2323 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3853, թ. 28:                              131                  130                    261

1869 __2424 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3856, թ. 9:                              140                  138                    278

1873 __2525 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3862, թ. 71-72:                              147                  149                    296

1875 __2626 «Մե­ղու Հա­յաս­տա­նի», 1875, No 44, էջ 2:          30

1878 __2727 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 218-219:                              170                  170                    340

1884 __2828 «Ար­ձա­գանք», 1885, No 3, էջ 43:          28

1887 __2929 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3880, թ. 40-41:                              223                  191                    414

1889 __3030 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3884, թ. 65-66:                              231                  198                    429

1890 __3131 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887 թ. 146:                              231                  198                    429

1891 __3232 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 145:                              238                  208                    446

1892 __3333 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 117:                              229                  206                    435

1893 __3434 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 42-43: Տե՛ս նաև՝ «Մուրճ», 1894, No 5, էջ 793:          40                224                  203                    427

1894 __3535 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3896, թ. 170-171:                              224                  204                    428

1897 __3636 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3899, թ. 143-144:                              243                  224                    467

1898 __3737 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3897, թ. 166:                              254                  242                    496

1899 __3838 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3903, թ. 101-102:                              244                  219                    463

1900 __3939 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3905, թ. 52:                              257                  228                    485

1901 __4040 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3906, թ. 68:                              264                  240                    504

1902 __4141 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 20-21:                              267                  240                    507

1905 __4242 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3912, թ. 263-264:                              297                  259                    556

1908 __4343 ՀԱԴ, ֆ. 35, ց. 1, գ. 559, թ. 43:          63                308                  275                    583

1910 __4444 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ.3917, թ. 135-136:                              305                  280                    585

1912 __4545 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ.3920, թ. 18-19:                              329                  285                    614

1914 __4646 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 1020, թ. 174-175: Ի դեպ, նույն թվա­կա­նի հուն­վա­րի 1-ին անց­կաց­ված մեկ այլ մար­դա­հա­մա­րի տվյալ­նե­րի հա­մա­ձայն, գյուղն ու­նե­ցել է 623 բնա­կիչ(“Кав­казский кал­ен­дарь на 1915 г.”, էջ 96):                              240                  289                    529

1916 __4747 ՀԱԴ, ֆ. 196, ց. 1, գ. 43, թ. 21-22:                              248                  300                    548

1918 __4848 ՀԱԴ, ֆ. 469, ց. 3, գ. 2, թ. 1-4:          75                270                  330                    600

1921 __4949 ՀԱԴ, ֆ. 355, ց. 1, գ. 895, թ. 1:                              110                  90                       200

1987 __5050 Ըստ գյուղխորհրդի տվյալների։         186                                                                  800

Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցած 107 բալխոցիներից 60-ը զոհվել է __5151. Դավթյան Ա., Ջավախք, էջ 101::

Եկեղեցական-ծխական դպրոց. Բալխոն, հակառակ իր ոչ այնքան բազմամարդության, նույնպես կարողացել է բացել դպրոց, որի գործունեությունը, ըստ դիվանական վավերագրերի, ծավալվել է հետևյալ կերպ.

տարեթիվ        այլ տեղեկ.           ուսուցիչ                           աշակերտ

1865 __5252 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 2:                                                    1                                               21

1873 __5353 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 514:                                                   15

1875 __5454 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 3, գ. 52, թ. 43:                                  Խա­չա­տուր Մուրադյանց                      15

1880 __5555 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 514:         գոր­ծել է

1988                 9-ա­մյա                                                                              118

Սբ. Սահակ-Պարթև (Սբ. Հարություն) եկեղեցի. հիմնել են 1830-ականների սկզբին ավերակ գյուղատեղիում հաստատված հայերը: Եկեղեցու նախնական շենքը, որը հիշատակվում է, օրինակ, 1839 թ. __5656. ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 457, թ. 42-67: , օծված է եղել Սբ. Հարություն անվամբ և քարաշեն, փայտածածկ կառույց էր:

Բազմաթիվ վավերագրերում մինչև 1868 թ. եկեղեցին հիշատակվում է Սբ. Հարություն անվամբ, սակայն 1869 թ-ից հիշվում է նոր՝ Սբ. Սահակ-Պարթև անվամբ __5757. ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3856, թ. 9: : Հետևում է, որ 1868-1869 թթ. տեղի է ունեցել եկեղեցու վերակառուցում և օծում: Եվ իրոք, այժմ էլ կանգուն եկեղեցու արևմտյան կողմից բացված մուտքի բարավորին փորագրված արձանագրությունը հաստատում է վերը նշվածը:

Արձանագիր քար. եկեղեցու մուտքի բարավորին, 11 տող.

ՆՈ­ՐՈ­ԳԵ­ՑԱՒ Ս(ՈՒՐ)Բ Ե­ԿԵ­ՂԵ­ՑԻՍ | Ա­ՆՈՒ|ԱՄԲ Ս(ՈՒՐ)Բ ՅԱ­ՐՈՒ|ԹԻՒՆ ԱՇ­ԽԱ­ՏՈՒ|ԹԵԱՄԲ ՀԱ­ՍԱ|ՐԱ­ԿՈՒ­ԹԵԱՆ ՅՈՐ|ԴՈՐ­ՄԱՄԲ ԵՒ ԽՐ|Ա­ՏԻՒՔ ԽԱ­ՉԱ­ԿԻՐ | ՄԻ­ՆԱՍ ՔԱՀ(Ա)ՆԱ(Յ)Ի ՄԿՐՏ­ՉԵԱՆ. 1868 | ՊԱԼ­ԽՈՅ ԳԵՂՋ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Արձանագիր քար` ընկած ե­կե­ղե­ցու առջև, 9 տող.

ՇԻ­ՆԵ­ՑԱՒ ՊԱ­ՐԻՍՊ Ե­ԿԵ|ՂԵՑ­ՒՈՅ ԱՐ­ԴԵԱՄԲ ԲԱ|ՐԵ­ՊԱՇՏ Ա­ԴԱՄ ՍՈ­ՂՈ|ՄՈ­ՆԵԱ­ՆԻ ԵՒ ԵՂ­ԲՈՐ | ՈՐ­ԴՈՑ ԻՒ­ՐՈ … Ի­ՇԱ|ՏԱԿ ՀԱՆ­ԳՈՒ­ՑԵԱԼ ԵՂ|ԲԱՐՑ ՅԱ­ՐՈՒ­ԹԻՒ­ՆԻ | ԵՒ ԳՐԻ­ԳՈ­ՐԻ. 15 ՄԱ(Յ)|Ի­ՍԻ 1898 Ա­ՄԻ. ՊԱԼ­ԽՕ ԳԻՒՂ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Տապանաքար. ե­կե­ղե­ցու առջև, 4 տող.

1879 Ա­ՄԻ 10-Ն ՅՈՒ­ՆԻ­ՍԻ ՊԱԼ­ԽՕ ԳԵՂՋ. | ԱՍՏ ՀԱՆԳ­ՉԻ ՏԱ­ՊԱՆ ԵՒ ՈՍ­ԿԵՐՔ ՄԵ­ԾԱ­ՀԱՄ­ԲԱՒ ՄԻ­ՆԱՍ ԽԱ­ՉԱ­ԿԻՐ | ՔԱ­ՀԱ­ՆԱ­ՅԻ ՄԿՐՏ­ՉԵ(Ա)Ն ԾՆԵ(Ա)Լ Ի ԿԱ­ՐԻՆ Ք(Ա)Ղ(Ա)ՔԷ ԹՒԻՆ 1815, 8 ՅՈՒ­ՆԻ­ՍԻ ԵՒ | ԱՅԺՄ ԱՄ­ՓՈ­ՓԵ­ՑԱՒ Ա­ՆՈՒԱՄԲ Ս(ՈՒՐ)Բ ՍԱ­ՀԱԿ ՊԱՐ­ԹԵ­ՒԻ ԵԿ(Ե)­ՂԵ­­ՑՈՅ Յ(Ի­ՇԱ)ՏԱ­ԿԻ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Ծա­նոթ. հայտ­նի է, որ Մի­նաս Մկրտ­չյա­նը քա­հա­նա է ձեռ­նադր­վել Կա­րի­նում, Էջ­միած­նի միա­բան Ղա­զար ար­քե­պիս­կո­պո­սի կող­մից (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 192, թ. 52): Նրա մասին ունենք նաև 1859 թ. հիշատակություն (ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 3891, թ. 1): 1868 թ. գլ­խա­վո­րել է հնի տեղում նոր ե­կե­ղե­ցու կա­ռուց­ման աշ­խա­տանք­նե­րը: Վախճանվել է 1879 թ.:


Բալանթար-ՋԱՎԱԽՔ

Բալանթար

Տեղադրություն. գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 24 կմ հյուսիս, ծ. մ. 1920-1960 մ բարձրության վրա:

Պատմություն. 1595 թ. օսմանյան կառավարության կազմած հայտնի հարկացուցակում Բալանթան հիշվում է որպես ռայաներից ազատ և 12.000 ակչե հարկվող գյուղ __11. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 209: :

Ներկայումս վրացաբնակ այս գյուղը վարչականորեն գտնվում է Բորժոմի շրջանում։

Բնակչություն. նախախորհրդային տարիներին Բալանթայում հայեր չեն բնակվել։ 1914 թ. գյուղը զուտ վրացաբնակ էր (329 շունչ), սակայն խորհըրդային տարիներին ու հատկապես 1944 թ. հետո, երբ մեսխեթցի թուրքերը ենթարկվեցին համատարած աքսորի, բալանթացի վրացիների մի զգալի մասը փոխադրվում է այգեվետ Մինազա (Մինաձե) գյուղը (Ախալցխայի շրջան), իսկ Բալանթայում բնակություն են հաստատում մերձակա գյուղերից (հատկապես՝ Բեժանոյից) տեղափոխված հայերը։

Այժմ Բալանթան վրացի և հայ բնակչությամբ գյուղ է:

Վրացական եկեղեցի.գտնվում է գյուղի կենտրոնում։

Ալանթա գյուղատեղի. ավերակները պահպանվել են Բալանթայից արևմուտք __22. ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 141: :


Ափնիա-ՋԱՎԱԽՔ

Ափնիա

Տեղադրություն.գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 17 կմ հարավ-արևմուտք, ծ. մ. 1740-1748 մ բարձրության վրա, դեպի Կուր գետը նայող խորանդունդ ձորապռնկի հարթության վրա:

Պատմություն. համաձայն 1595 թ. օսմանյան կառավարության կազմած հարկացուցակի՝ Ափնիան ունեցել է 35 տուն, հարկվել է 10.000 ակչե __11. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 214-215: : Բնակչության բռնի մահմեդականացումից հետո, 1705-1706 թթ.` տանուտեր Օսմանի օրոք, գյուղը հարկվել է 24.499 ակչե __22. “ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი 1694-1732 წწ.”, էջ 120: :

1990-ական թթ. կառավարության ջանքերի շնորհիվ Ափնիայում վերաբնակիչ աջարների համար կառուցվել են շուրջ 30 բնակելի երկհարկ տներ, որոնց մեծ մասն այժմ օգտագործվում է որպես գոմ:

Տնտեսություն.1899-1900 թթ., հացի բզեզի և հոտենտոտյան մլուկի հասցրած վնասների հետևանքով, Ափնիայի գյուղատնտեսությունը հայտնվել է ծանր կացության մեջ: Այդ պատճառով կառավարական հատուկ կոմիտեն բնակավայրը դասել է երկրորդ կարգի տուժած գյուղերի շարքում __33. Սալլիւմեան, Անբերրիութիւնը Ախալքալաքի գաւառում եւ նրա հետեւանքները, էջ 248: :

Վիճակագրություն. վրացաբնակ այս գյուղում խորհրդային տարիների ընթացքում տեղի է ունեցել բնակչության շարունակական նվազում.

տարեթիվ      տուն      արական      իգական      միասին

1901 __44 «Մշակ», 1901, No 40, էջ 1:           16               95                     82                   177

1914 __55 “Кав­казский кал­ен­дарьна 1915 г.”, էջ 89:                                                                                369

1987 __66 Ըստ գյուղխորհրդի տվյալների։           6                                                                  17

Եկեղեցի. գյուղում կանգուն է համակ սրբատաշ քարից (բացառությամբ հյուսիսային ճակատի) Ի դարի սկզբին կառուցված, հարավից միակ մուտքով, արևմտյան ճակտոնին քառասյուն զանգակատնով վրացական եկեղեցին: Ն. Բերձենիշվիլու վկայությամբ՝ եկեղեցու բակում պահպանվել են պատվանդանն ու քառակող, քանդակազարդ կոթողը, որը տեղացիների կողմից անվանվում էր «սվետի» (սրբապատկեր) կամ «ջվարի» (խաչ) __77. ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 113: :

Քառակող-կոթող. Ափնիա-Միրաշխան ճանապարհին գտնվող ևս մեկ` 1,5 մ բարձրությամբ քառակող կոթող է նկարագրել Ն. Բերձենիշվիլին __88. ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 114: :


Արակովա-ՋԱՎԱԽՔ

Արակովա

Տեղադրություն. աշխարհագրական դիրքի տեսանկյունից Ջավախքի կենտրոնական բնակավայրերից է: Գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 7 կմ հյուսիս, ծ. մ. 1650-1700 մ բարձրության վրա:

Անվան ծագումը. ըստ ավանդության` «Սա հնումն բաղկացած է եղել Արա բերդից, որ կառուցված է եղել գետի ձախ ափին բարձրացող լերան վրա, և Գովա գյուղից, որ գտնվելիս է եղել բերդից դեպի հյուսիս, գետի աջ ափին: Այժմ այդ երկու անունները միանալով կազմել են Արագովա անունը» __11. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 60: :

Պատմություն.1595 թ. գյուղը 6 տուն բնակչով և 16000 ակչե հարկաչափով հիշվում է Արակոն __22. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 220: անունով, իսկ 1707-1708 թթ.` տանուտեր Հասանի օրոք, գյուղի հարկաչափը 20.500 __33. “ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი 1694-1732 წწ.”, էջ 127: ակչե էր:

1899-1900 թթ., հացի բզեզի և հոտենտոտյան մլուկի վնասների հետևանքով, Արակովայի գյուղատնտեսությունը հայտնվել է համեմատաբար ծանր իրավիճակում՝ կառավարական հատուկ կոմիտեի կողմից դասվելով աղետից տուժած երրորդ կարգի բնակավայրերի շարքում __44. Սալլիւմեան, Անբերրիութիւնը Ախալքալաքի գաւառում եւ նրա հետեւանքները, էջ 248: :

Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցած 350 արակովացիներից 117-ը զոհվել է __55. Դավթյան Ա., Ջավախք, էջ 101: :

Կառուցապատում. դեռևս 1880-ական թվականներին Արակովայի բնակելի տների զգալի մասը կիսագետնափոր էր. «Տներն ընդհանրապես կիսագետնափոր են, միայն քահանան ունի եվրոպական ճաշակով շինված և զարդարված սենյակներ» __66. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 61: :

Բնակչություն. գյուղի ներկայիս բնակիչների նախնիները փոխադրվել են Բայբուրդից և Կարնո Ջինիս __77. Ջինիսը (այժմ՝ Ortabahçe) հայաբնակ գյուղ էր` Կարին (Էրզրում) քաղաքից 33 կմ արևմուտք: Ի դեպ, ջինիսցիների մի մասն էլ հաստատվել է Գոմ, Սաթխա և Սաղամո գյուղերում: գյուղից:

Վիճակագրություն. ԺԹ-Ի դա­րե­րի ըն­թաց­քում գյու­ղի բնակ­չու­թյունն ա­նընդ­հատ ա­ճել է, ո­րը հըս­տակ երևում է ներ­կա­յաց­վող ա­ղյու­սա­կից.

տարեթիվ           տուն            արական                         իգական         միասին

1838 __88 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 1361, թ. 7-8:                                      222                                    211                   433

1840 __99 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3800, թ. 4:                                      358                                    299                   657

1841 __1010 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3802, թ. 65:                                    306                                    304                   610

1842 __1111 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3805, թ. 80:                                    330                                    320                   650

1844 __1212 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3809, թ. 17:                                    357                                    341                   698

1845 __1313 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3811, թ. 71-72:                                    380                                    387                   767

1847 __1414 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 35:                                    143                                    129                   272

1849 __1515 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3818, թ. 40:                                    149                                    149                   298

1851 __1616 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 2596, թ. 27:            53                     213                                  183                   396

1853 __1717 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743, թ. 38-39:                                    228                                    240                   468

1854 __1818 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3825, թ. 49-50:                                    233                                    235                   468

1857 __1919 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3830, թ. 54-55:                                    227                                    237                   464

1860 __2020 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3833, թ. 66:                                    215                                    209                   424

1861 __2121 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3839, թ. 25:                                    245                                    210                   455

1862 __2222 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3836, թ. 22:                                    255                                    222                   477

1863 __2323 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3843, թ. 20-21:                                    265                                    233                   498

1864 __2424 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3846, թ. 9:                                    285                                    247                   530

1865 __2525 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3848, թ. 11-14:                                    285                                    246                   531

1866 __2626 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3848, թ. 74:            63                     285                                    246                  531

1867 __2727 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3851, թ. 20-21:                                    314                                    262                   576

1868 __2828 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3853, թ. 27:                                    322                                    272                   594

1869 __2929 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3856, թ. 10:                                    327                                    287                   614

1870 __3030 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3857, թ. 19-20:            63                   337                                    286                   623

1871 __3131 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3858, թ. 10:                                    340                                    283                   623

1872 __3232 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3859, թ. 57:                                    345                                    298                   643

1873 __3333 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3862, թ. 71-72:                                    349                                    306                   655

1874 __3434 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3864, թ. 27:                                                                                                        677

1875 __3535 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3866, թ. 22:                                                                                                        684

1876 __3636 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3868, թ. 30-31:                                    364                                    338                   702

1877 __3737 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3869, թ. 28-29:                                    389                                    356                   745

1878 __3838 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3850, թ. 218-219:                                    401                                    377                   778

1880 __3939 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3872, թ. 88:                                    417                                    397                   814

1881 __4040 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3873, թ. 98:                                    417                                    389                   806

1882 __4141 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3874, թ. 44:                                    430                                    406                   836

1883 __4242 ՀԱԴ, ֆ.53, ց. 1, գ. 3875, թ. 48-49:                                    422                                    408                   830

1884 __4343 «Ար­ձա­գանք», 1885, No 3, էջ 43:            78

1885 __4444 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3877, թ. 10:                                    440                                    438                   878

1887 __4545 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3880, թ. 40-41:                                    476                                    477                   953

1889 __4646 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3884, թ. 65-66:                                    503                                    500                   1003

1890 __4747 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887, թ. 146:                                    500                                    508                   1008

1891 __4848 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 145:                                    512                                    515                   1027

1892 __4949 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 77:                                    502                                    485                   987

1893 __5050 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 121-122: Տե՛ս նաև՝ «Մուրճ», 1894, No 5, էջ 794:            110                   501                                  470                   971

1894 __5151 ՀԱԴ, ֆ. 22, ց. 1, գ. 290, թ. 21-22:                                    514                                    490                   1004

1897 __5252 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3899, թ. 143-144:                                    401                                    366                   767

1898 __5353 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3897, թ. 165:                                    425                                    391                   816

1899 __5454 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3903, թ. 101-102: Ի դեպ, նույն թվա­կա­նի հ­մար մեկ այլ աղ­բյու­րում նշ­ված է 128 տուն, 960 շունչ (Мушкетов И., Материалы по ахалкалакскомузем­ле­тря­сению 19-ого декабря 1899 г.– “Труды Гео­ло­го­чес­ка­го комитета”, Новаясерия, вып 1, СПБ, 1903, с. 7):                                    415                                    368                   783

1900 __5555 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3905, թ. 52:                                    437                                    381                   881

1901 __5656 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3906, թ. 68:                                    448                                    381                   829

1902 __5757 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 19-20:                                    459                                    407                   866

1905 __5858 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3912, թ. 262-263:                                    484                                    442                   926

1907 __5959 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 95, թ. 105:                                                                                                        1100

1908 __6060 ՀԱԴ, ֆ. 35, ց. 1, գ. 559, թ. 43:            132                 504                                    469                   973

1910 __6161 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3917, թ. 135-136:                                    505                                    474                   979

1912 __6262 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3920, թ. 18-19:                                    541                                    511                   1052

1914 __6363 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 1020, թ. 173-174: Նույն թվա­կա­նի հա­մար մեկ այլ աղ­բյու­րում նշ­ված է 1420 շունչ (“Кав­казский кален­дарь на 1915 г.”, էջ 89).                                    573                                    534                   1107

1916 __6464 ՀԱԴ, ֆ. 196, ց. 1, գ. 43, թ. 20-21:                                    584                                    544                   1128

1918 __6565 ՀԱԴ, ֆ. 469, ց. 3, գ. 2, թ. 1-4:            258                 928                                    930                   1858

1919 __6666 ՀԱԴ, ֆ. 196, ց. 1, գ. 64, թ. 6:                                                                                                        1420

1921 __6767 ՀԱԴ, ֆ. 355, ց. 1, գ. 895, թ. 1:                                    300                                    250                   550

1970 __6868 ՀՍՀ, հ.1, էջ 685:                                                                                                        1560

1987 __6969 Ըստ գյուղխորհրդի մատյանների։            354                                                                                      1528

Եկեղեցական-ծխական արական դպրոց. հիմնադրման ստույգ թվականն անհայտ է, բայց արդեն 1865 թ. գործել է.

տարեթիվ        այլ տեղեկ.     ուսուցիչ       աշակերտ

1865 __7070 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 2:                                             1                      23

1874 __7171 Խուդոյան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 514:         գոր­ծել է

1876 __7272 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 52:                                             27

1877 __7373 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 130:                                             27

1878 __7474 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 178:                                             27

1881 __7575 Խուդոյան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 514:                                             60

Արքունի (ռուսական) դպրոց.1884 թ-ից հետո գյուղում բացվել է նաև արքունի շինական (ռուսական) դպրոց, որի գոյության պայմաններում հայոց դպրոցը փակվել է: Համենայն դեպս, 1884 թ. ծխական դպրոցն ուներ ընդամենը մի քանի աշակերտ. «…բացուած է այստեղ շինական արք. դպրոց, իսկ հայոց եկեղեցւոյ գաւթում կայ սրբատաշ քարով կառուցած դպրոց, ուր այժմ սովորում են մի քանի երեխաներ մասնաւոր ընթերցանութիւն» __7676. «Արձագանք», 1885, No 3, էջ 43: : 1885 թ. հայոց դպրոցի փակումից հետո Արակովայում գործել է միայն ռուսականը, իսկ հայոց դպրոցի շենքը վերածվել է պահեստի. «…ռուսաց դպրոցի հիմնելուց ի վեր ծառայում է իբրև հասարակաց շտեմարան» __7777. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 60-61: :

Սբ. Գևորգ եկեղեցի.հիմնադրվել է 1830-ականներին: Առաջին հիշատակություններից մեկը վերաբերում է 1841 թ. __7878. ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 1005, թ. 1, 22: : Եկեղեցին տեր Գրիգոր Տեր-Ավետիսյանի միջոցներով __7979. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 60: հիմնովին վերակառուցել է 1877 թ. Կարինից Աբասթուման գաղթած ճարտարապետ Գրիգոր Կիրակոսյանը __8080. ՀԱԴ, ֆ. 227, ց. 1, գ. 27, թ. 4: : Այն իր ժամանակի աչքի ընկնող շենքերից էր. «Այս գիւղը ունի մի մեծ հոյակապ եկեղեցի…: Եկեղեցին կանգնած է 12 սիւների վրայ, որոնցից իւրաքանչիւրի վրա նկարված է մի-մի առաքեալի պատկեր…» __8181. «Մշակ», 1877, No 10, էջ 2: , բայց արդեն 1890-ականներին եկեղեցու շենքը քայքայված վիճակում էր. «…եկեղեցու դռները մինչև այժմ փակ են հնութեան պատճառով: Գիւղացիք կամենալով մի նոր եկեղեցի կառուցանել, դիմել են ճարտարապետ պ. Ն. Գրիգորեանի խորհուրդներին» __8282. «Նոր-Դար», 1896, No 201, էջ 3: : 1899 թ. մի տեղեկագրում կարդում ենք. «…ահա 2-3 տարի է, ինչ քանդուել է եկեղեցին, և մենք մնացել ենք առանց ժամ ու պատարագի…» __8383. «Նոր-Դար», 1899, No 187, էջ 2: : Դրությունը չէր փոխվել նաև 1901թ. __8484. «Մշակ», 1901, No 98, էջ 3: : Վերջապես 1903 թ. սկսվում է եկեղեցու շինարարությունը. «…Արագովան արդէն ձեռնարկել է գործի: Առայժմ քանդում են հինը՝ նորը կառուցանելու համար» __8585. «Արարատ», 1903, էջ 437: : Աշխատանքներն ավարտվում են 1905 թ., իսկ հանդիսավոր օծումը կատարվում է 1909 թ. (ըստ տեղացիների վկայության): Նորակառույց եկեղեցին բավական ընդարձակ (24,90 x 14,70 մ) կառույց է, որի թմբուկը փայտաշեն է, իսկ մնացած մասերը՝ քարաշեն: Արևմտյան ճակտոնի գագաթին զանգակատունն է:

Ներկայումս կանգուն ու անվնաս է՝ բացառությամբ թմբուկից, որն իսպառ քայքայված է:

Խաչքար. ագուցված եկեղեցու արևմտյան ճակատին, հո­րին­վածքի ստո­րին մա­սում` 5 տո­ղ.

Ս(ՈՒՐ)Բ Խ(Ա)ՉՍ ԲԱ­ՐԵ­ԽՕՍ Է ԱՌ Ա(Ս­ՏՈՒԱ)Ծ | ՎԱՍՆ ԳՐԻ­ԳՈ­ՐԻՆ ԾՆՕ­ՂԱՑ. | ՂԱ­ԶԱ­­ՐԻՆ, ՍԱ­ՌԱ(Յ)ԻՆ ԵՒ | ՅԱՆ­ԳՈՒ­ՑԵԱԼ ՀԱՄ­ԲԱ­­ՐԻՆ: | ԹՎԻՆ ՌՃՂ (1741):

Հրատ. Կա­րա­պե­տյան Ս., Ջավախքի խաչքարերը, Երևան, 1995, էջ 13:

Գերեզմանոց. տարածվում է եկեղեցու բակում: Տեղում պահպանվել են ԺԹ դարի տապանա­քա­րեր:

Տա­պա­նա­քար օրորոցաձև (96 x 52 x 42 սմ). եկեղեցու հարավային կողմում, ու­նի հն­գա­տող ար­ձա­նագ­րու­թյուն.

ԱՅՍ Է ՏԱ­ՊԱՆ | ՀԱՆ­ԳԸՍ­ՏԵԱՆ | ԴՇ­ԽՈՒ­ՀԻ­ՆԻՆ | ՏԷՐ ԳՐԻ­ԳՈՐ ՔԱ|ՀԱ­ՆԱ­ՅԻ. 1862:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Տապանաքար ուղ­ղան­կյու­նաձև (196 x51 x 68 սմ). եկեղեցու հարավային կողմում, արևմտյան կո­ղին` 7 տո­ղ.

ԱՍՏ ՀԱՆԳ­ՉԻ ՈՍ­ԿԵՐՔ ՄԵ­ԾԱ|Հ(Ա)ՄԲ(Ա)Ւ ԳՐԻ­ԳՈՐ ԱՒ(Ա)Գ Ք(Ա)Հ(Ա)Ն(Ա)ՅԻ ՏԷՐ | Ա­ՒԵՏ(Ի)ՍԵ(Ա)Ն. ՈՐ ԾՆԱՒ Ե­ՍԱ­ՅԻ. Ի ՆԱ­ՀԱՆՔՆ | ԿԱՐ­ՆՈՅ, Ի ԳԻՒՂՆ ՃԻ­ՆԻՍ, ԸՆԿ(Ա)ԼԻ ԿԱՐՔ | Ք(Ա)Հ(Ա)Ն(Ա)Յ(ՈՒԹ)Ե(ԱՆ) ԵՒ Կ(Ա­ՐԱ)ՊԵՏ ԱՐ­ՔԵ­ՊԻՍԿ(Ո­ՊՈ)ՍԷ ՄԻՆՉ Ց(Ա)ՐԴ | ԶԱ­ՄԵ­ՆԱՅՆ ՀՈ­ԳԵ­ՒՈՐ ՊԷՏՍՆ ՎՃԱ­ՐԵԱՑ | ԵՒ ՈՐ ՈՔ ԸՆ­ԹԵ(Ր)[Ս]ՑԻ ՅԻ­ՇԵՍ­ՑԷ ԶԻՍ (18)90:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Ծանոթ. գյուղում նոր ե­կե­ղե­ցի կա­ռու­ցած ջի­նիս­ցի տեր Գրի­գո­րի շիրմաքարն է:

Բերդ-աշտարակ. գյուղի հյուսիսային եզրի փոքրիկ բլրի գագաթին պահպանվում են հատակագըծում ուղղանկյունաձև բերդ-աշտարակի մնացորդները` շարված մեծաչափ կիսամշակ քարերով, կրաշաղախով: Ըստ տեղացիների վկայության` մի քանի հարյուր մետր երկարությամբ ստորգետնյա մի անցք սկիզբ է առնում հիշյալ բերդ-աշտարակի մոտից:


Ասփարա-ՋԱՎԱԽՔ

Ասփարա

Տեղադրություն. գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 25 կմ հյուսիս-արևելք, շրջկենտրոն Նինոծմինդայից 26 կմ հյուսիս-արևելք, Փարվանա լճի արևմըտյան ափին, ծ. մ. 2076-2085 մ բարձրության վրա:

Պատմություն. հայտնի է, որ 1595 թ. Ասփարան հիշվում է որպես ռայաներից ազատ և 3.000 ակչե հարկվող գյուղ __11. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 235: , իսկ 1720-21 թթ.` տանուտեր Սուլեյմանի օրոք, Ասփարայից հարկվել է 5.000 ակչե __22. “ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი 1694-1732 წწ.”, էջ 165: :

Հայաթափ միջնադարյան գյուղատեղին վերակենդանացրել են 1924 թ. Կարտիկամից փոխադրված 36 ընտանիքները, որոնց շրջանում տակավին մինչև 1930-ական թվականները, որպես բռնակալական ժամանակների տխուր ժառանգություն, պահպանված է եղել թրքախոսությունը __33. ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 102: : Գյուղը 1970 թ. ուներ 331 __44. ՀՍՀ, հ. 1, էջ 598:, իսկ 1988 թ.՝ 32 տուն, 162 շունչ: Ոչ լրիվ ութամյա դպրոցը նույն թվականին ուներ 23 աշակերտ:

Սակավաբնակ Ասփարայից Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցել են 40 հոգի, որոնցից 22-ը զոհվել են __55. Դավթյան Ա., Ջավախք, էջ 100: :

Եկեղեցի. Ասփարան նշանավոր է գյուղամիջի կիսավեր եկեղեցով: Ուղղանկյունաձև հատակագծով, համակ սրբատաշ քարով կառուցված եկեղեցուց պահպանվել են միայն հյուսիսային ճակատն ու խորանի որոշ հատվածները: Արտաքին չափերն են՝ 11,85 x 5,84 մ: Եկեղեցու փլատակների մեջ ուշագրավ է գեղարվեստական մշակումով աչքի ընկնող լուսամուտներից մեկի շրջանակի բեկորը:


Ականա (Ակն, Ագանա)-ՋԱՎԱԽՔ

Ականա (Ակն, Ագանա)

Տեղադրություն. գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 18 կմ հյուսիս, ծ. մ. 1740-1780 մ բարձրության վրա:

Պատմություն. հայտնի է, որ 1595 թ. գյուղն ունեցել է 13 տուն բնակիչ, և հարկվել 10.000 ակչե __11. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 194-195: :

Բնակչություն. ներկայիս բնակիչների նախնիները փոխադրվել են Կարնո Բրդոնք __22. Բրդոնքը (այժմ՝ Gülüdere) հայաբնակ գյուղ էր` Կարին (Էրզըրում) քաղաքից 42 կմ արևմուտք: Բրդոնքցիներ էին նաև Ջավախքի Գոմ գյուղում հաստատված բնակիչների մի մասը: գյուղից: 22 տուն բրդոնքցիները սկզբում 2 ամիս ապրել են Սամսարի տարածքում, այնուհետև նրանցից 7-ը հաստատվել է ներկայիս Ականա գյուղի տեղում` հիմք դնելով գյուղի գոյությանը, իսկ 15-ը` փոխադրվել Մեծ Արագյալ:

Վիճակագրություն. գյու­ղում հաս­տատ­վե­լուց ի վեր բնակ­չու­թյունն ա­նընդ­մեջ ա­ճել է, որն ակ­նա­ռու երևում է ստորև բեր­վող ա­ղյու­սա­կից.

Տարեթիվ       տուն    արական     իգական    միասին

1840 __33 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3800, թ. 4:                             88                 81                161

1841 __44 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3802, թ. 62-63:                             92                 77                169

1842 __55 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3805, թ. 78-79:                            100                80                180

1844 __66 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3809, թ. 16-17:                            109                92                202

1845 __77 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3811, թ. 71-72:                            110               100               210

1847 __88 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 33-34:                            100               110               210

1849 __99 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3818, թ. 40-41:                            100               115               215

1851 __1010 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 2596, թ. 29:         22             107               109              216

1853 __1111 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743, թ. 37-38:                          115                126              241

1857 __1212 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3830, թ. 53-54:                          122               120               242

1860 __1313 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3833, թ. 65-66:         30             135               133              268

1861__1414 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3839, թ. 24-25:          33             139               136              275

1862 __1515 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3836, թ. 21-22:         33             143               141              284

1863 __1616 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 21-22:                          147               153               300

1864 __1717 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3846, թ. 8-9:         33             150               163              313

1866 __1818 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 74:         40             156               162              318

1867 __1919 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3851, թ. 20-21:                          165               171              336

1868 __2020 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3853, թ. 28:                          168               175              343

1869 __2121 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3856, թ. 10:                          174               181              355

1870 __2222 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3857, թ. 24:                          180               191              371

1871 __2323 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3858, թ. 10-11:                          180               193              373

1872 __2424 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3859, թ. 57-58:                          179               195              374

1873 __2525 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3862, թ. 71-72:                          182               200              382

1874 __2626 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3864, թ. 27-28:                                                                    391

1875 __2727 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3866, թ. 20-21:                                                                    392

1876 __2828 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3868, թ. 30-31:                          202               202              404

1877 __2929 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3869, թ. 29-30:                          185               175              360

1878 __3030 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 218-219:                            191                179                370

1880 __3131 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3872, թ. 88-89:                            202                187                389

1881 __3232 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3873, թ. 97-98:                            202                193                395

1882 __33                            209                201                410

1883 __3434 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3875, թ. 48-49:                            213                210               423      

1884 __3535 «Արձագանք», 1885, No3, էջ 43:            41

1885 __3636 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3877, թ. 14:                            210                206                416

1887 __3737 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3880, թ. 40-41:                            226                222                448

1889 __3838 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3884, թ. 65-66:                            239                233                472

1890 __3939 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887, թ. 147:                            245                228                473

1891 __4040 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 146:                            244                227                471

1892 __4141 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 118:                            249                229                478

1893 __4242 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3896, թ. 171-172:                            238                227                465

1894 __4343 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 42-43:                            242                233                475

1897 __4444 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3899, թ. 144-145:                            261                251                512

1898 __4545 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3897, թ. 166:                            277                267                544

1899 __4646 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3903, թ. 101-102:                            262                247                509

1900 __4747 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3905, թ. 52:                            269                264                533

1901 __4848 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3906, թ. 68:                            268                270                538

1902 __4949 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 20-21:                            273                276                549

1905 __5050 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3912, թ. 263-264:                            295                291                586

1908 __5151 ՀԱԴ, ֆ. 35, ց. 1, գ. 559, թ. 43:            62            314                303                617

1910 __5252 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3917, թ. 135-136:                            318                297                605

1912 __5353 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3920, թ. 18-19:                            337                323                660

1914 __5454 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 887, թ. 2-3: Տե՛ս նաև` “Кавказский календарь на 1915 г.”, էջ 83:            69                                                         639

1916 __5555 ՀԱԴ, ֆ. 196, ց. 1, գ. 43, թ. 21-22:                            334                319                653

1918 __5656 ՀԱԴ, ֆ. 469, ց. 3, գ. 2, թ. 1-4:            73           282                275                557

1921 __5757 ՀԱԴ, ֆ. 355, ց. 1, գ. 895, թ. 1:                            60                   50                 110

1968 __5858 ՀՍՀ, հ. 1, էջ 49:                                                                         715

1987 __5959 Ըստ գյուղխորհրդի մատյանների։           134                                                        656

Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցած 133 ականացիներից 50-ը զոհվել է __6060. Դավթյան Ա., Ջավախք, էջ 100: :

Եկեղեցական-ծխական դպրոց. գոյությունը վավերագրերում փաստված է 1865 թ-ից.

տարեթիվ         այլ տեղեկ.                                                ուսուցիչ          աշակերտ

1865 __6161 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 2:                                                                             1                      24

1874 __6262 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3864, թ. 27-28:                                                                             1                      25

1875 __6363 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 3, գ. 52, թ. 43:    Թո­րոս Ռոս­տո­մյան Աս­լա­նյանց                                           25

1880 __6464 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3872, թ. 88-89:                                                                             1                      26

1881 __6565 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3873, թ. 97-98:                                                                             1                      30

Սբ. Հրեշտակապետաց եկեղեցի. հիմնադրվել է 1830-ական թվականներին __6666. ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 457, թ. 42-67: : Ի սկզբանե եղել է քարաշեն, փայտածածկ __6767. «Արձագանք», 1885, No 3, էջ 43: : Նույն դրության մեջ է եղել մինչև 1899 թ. դեկտեմբերի 19-ի երկրաշարժը __6868. «Արձագանք», 1885, No 3, էջ 43: , երբ եկեղեցին դարձել է վթարային, իսկ զանգակատունը՝ իսպառ կործանվել __6969. Мушкетов И., Материалы по ахалкалакскому землетрясению 19-ого декабря 1899 г.– “Труды Геологоческаго комитета”, Новая серия, вып 1, СПБ, 1903, с. 23. : 1905 թ. եկեղեցին վերակառուցվել է անմշակ և սրբատաշ (միայն արևմտյան ճակատը) քարով, թվականը փորագրված է մուտքից վեր:

Եկեղեցու հարավային պատի մեջ ագուցված է շուրջբոլորը փշրված քարաբեկոր, որի վրա պահպանվել է նկատելիորեն եղծված վրաց մեսրոպատառ արձանագրություն.

ო(ჳფალ)ო ღ(მერთ)ო ბასილ… | ჰ(ა)კ(ო)ბ აკნელი მ… | მი… | … შ…

Թարգմ. Ո՜վ Տեր Աստված, Բասիլ… Հակոբ Ակնեցի …

Հրատ. ბერძენიშვილი დ., ნარკვევები საქართველოს ის­ტო­რიული გეოგრაფიიდან. ზემო ქართლი — თორი, ჯავა­ხეთი, თბილისი, 1985, էջ 129: ბერძენიშვილი დ., ”ახალქალაქი ჯავახეთისაჲ”, էջ 33: “ჯავახეთი. ისტორიულ-ხუროთმოძღვრული გზამკვლევი”, էջ 81:

Տարընթերցում. Դ. Բերձենիշվիլի՝ առաջին հրատարա­կու­թյան մեջ ընդամենը՝ აკნელი, իսկ երկրորդ հրատարա­կության մեջ՝ ბასილი აკანელი: §ჯავახეთი. ისტორიულ-ხუროთმოძ­ღვ­რუ­ლი გზამკვლევი¦-ում՝ უფალო ღმერთო ბასილი ჰკ (?) ჲ აკნელი მმი ესე შ…:

Ծանոթ. ոճական առանձնահատկությունների հիման վրա արձանագրությունը թվագրվում է Ժ դարով: Դ. Բերձենիշվիլին առաջին հրատարակության առիթով արձանագրությունը թվագրել է Զ-Է դարերով, իսկ երկրորդում ձեռնպահ է մնացել այն ճշգրտորեն թվագրելուց: Ի դեպ, նշված արձանագրության 1997 թ. տեսադաշտից վրիպելու հանգամանքը թույլ է տվել հեղինակին այն ոչնչացված համարել:


Ախալքալաք-ՋԱՎԱԽՔ

Ախալքալաք

Տեղադրություն. դարեր շարունակ և այժմ էլ Ախալքալաքը, շնորհիվ իր բարենպաստ աշխարհագրական դիրքի, եղել է և է Ջավախքի կենտրոնը բոլոր առումներով (վարչաքաղաքական, տնտեսական, մշակութային և այլն)։ Ճիշտ է, ներկայումս սոսկ համանուն շրջանի կենտրոնն է, բայց դարձյալ մնում է իբրև երկրամասի գլխավոր և ամենամարդաշատ բնակավայրը: Գտնվում է Փարվանա և Քառասնակն (Ղրխբուլաղ) գետերի միջև, հրվանդանաձև ձգված սարահարթին, ծ. մ. 1690 մ բարձրության վրա:

Անվան ծագումը. քաղաքի անվան ստուգաբանությանն անդրադարձել է Վարդան Արևելցին` նշելով. «Նոր քաղաք, զոր Վիրք Ախալ-քաղաք ասեն» __11. Հաւաքումն Պատմութեան Վարդանայ վարդապետի, Վենետիկ, 1862, էջ 101: ։

Պատմություն. Ախալքալաք բերդաքաղաքի հիմնադրման ժամանակը համարվում է ԺԱ դարի սկիզբը: Հայտնի է, որ վրաց Բագրատ Գ թագավորի օրոք՝ 1008-1012 թթ., կառուցվել են Ախալքալաքի աշտարակներն ու դռները, իսկ Բագրատ Դ-ի օրոք՝ 1044-1047-ին, քաղաքի պարիսպները. «Սա շինեաց զպարիսպն Ախալքալաքի. և զի մայր նորա Մարիամ՝ դուստր էր Սենեքերիմայ Հայոց արքայի…» __22. Ջուանշէր, էջ 112: :

Երկու տասնամյակ անց` 1064 թ. Ախալքալաքը 100.000-անոց զորքով __33. Մանր ժամանակագրություններ, հ. Բ, կազմ.` Հակոբյան Վ. Ա., Երևան, 1956, էջ 133 («…և դարձեալ եկն ՃՌ (100.000)-աւ առ զԱխլքալաք…»): Ալփասլանի կողմից Ախալքալաքի գրավման մասին վկայություն ունի նաև Սամվել Անեցին. «…Էառ և զԱխալ քաղաք» (Սամուէլի քահանայի Անեցւոյ հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց, Վաղարշապատ, 1893, էջ 112): կործանում է սելջուկ Ալփասլանը. «Առաջանալով՝ նա բանակեց Ջավալիս կոչվող գավառում և կատաղի մարտ տալով պաշարեց Ախալ քաղաքը, որը և գրոհով գրավեց։ Նա անգթորեն սրի քաշեց ողջ քաղաքը՝ տղամարդկանց ու կանանց, բոլոր քահանաներին, վանականներին ու իշխաններին։ Ամբողջ քաղաքը արյամբ ողողվեց։ Անհամար տղաների ու աղջիկների գերի քշեցին Պարսկաստան, ավար վերցրին ոսկու ու արծաթի, թանկագին քարերի և մարգարիտների անթիվ գանձեր» __44. Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն, Երևան, 1973, էջ 96: Նույն դեպքերի առնչությամբ ունենք նաև հետևյալը. «Ի ՇԺԳ (1064) էառ Ալփասլան սուլտանն զԱխալքալաք և զՅանի…» (ՄԺԲ, էջ 502): ։

1175 թ., ի թիվս Հյուսիսային Հայաստանի մի շարք գավառների ու քաղաքների, Ախալքալաքն ավերում է սելջուկ զորապետ Ելտկուզը. «Ի ՈԻԴ գա աթաբակ Ելտկուզն և պաշարէ զԱնի և քակէ բազում եկեղեցիս ի Շիրակ, ընդ նմին աւերէ զԱխալքաղաք և զՋաւախեթ և առժամայն դառնալով ի Դուին սատակի ինքն…» __55. ՄԺԲ, էջ 500: Տե՛ս նաև՝ Ժամանակագրութիւն Ստեփաննոսի Օրբէլեանի, Երևան, 1942, էջ 18: :

Քաղաքի` 1291 թ. հիշատակությանը հանդիպում ենք Անիի վիմափոր եկեղեցու արևմտյան ճակատին 14 տողով փորագրված արձանագրության մեջ __66. «Դիվան հայ վիմագրության», պրակ 1, կազմ.` Հ. Ա. Օրբելի, Երևան, 1966, էջ 68: Ի դեպ, կիսաեղծ արձանագրության ընթեռնելի հատվածի բովանդակությունը («ԿԱՄԱ[ՒՆ] ԱՅ. | ՊԱՐՈՆՈՒ|ԹԵԱՆ ԱԹԱՊ|ԱԿ ԱՄԻՐՍՊԱՍ|ԱԼԱՐ ՇԱՀԻՆՇԱՀԻ. | ԵՍ ՔՈՐԳԻ ԿԵՆԱՅԿԻՑ | ԻՄ ՍԹԷԷՍ ԿԱՏԱ[Ր|Ե]ՑԱՔ ՄԵՐ ՀԱԼԱԼ ԱՐԴ|ԵԱՆ[Ց] ԶԵԿԵՂԵՑ[ԻՍ]… ԱԽԷԼՔԱՂԱՔ|[ԻՍ…ԹՈՒԻՆ] :ՉԽ: ՍԱՐԳ[ԻՍ]») թույլ է տալիս կարծելու, թե այն վերաբերում է հիշյալ թվականին Ախալքալաքում կառուցված հայոց մի եկեղեցու: :

Հերթական ավերման Ախալքալաքը ենթարկվել է 1484 թ. մոնղոլ Յաղուբ շահի ձեռքով __77. Մելիքսեթ-Բեկ Լ., Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. Գ, էջ 72: ։ Նա ևս բնակիչների մեծ մասին գերի է տարել։

1637-ից արդեն բազմիցս ավերված, բայց կրկին շենացած Ախալքալաքն ընկնում է թուրքական տիրապետության տակ։ Սկսվում է քաղաքի և ողջ գավառի քրիստոնյա բնակչության (հայեր և վրացիներ) բռնի և աննախադեպ դավանափոխությունը։

Այդ ծանր իրավիճակը շարունակվում է մինչև ԺԹ դարի սկիզբը, երբ ռուսները Ախալքալաքը գրավելու մի քանի անհաջող փորձ անելուց հետո, ի վերջո, այն նվաճում են 1828-ին։

Ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով վերջնականապես ամայացած բերդաքաղաքը նոր բնակիչներն անիմաստ են համարում շենացնել և 1831 թ. նրան կից հարավարևելյան կողմում հիմնում են կանոնավոր հատակագծով նոր քաղաք։ Այն, ինչպես և սպասելի էր ու բնական, կրում է նախկին ավեր քաղաքի անունը՝ Ախալքալաք։

Քաղաքատեղի. հին բերդաքաղաքը գտնվում է ծ. մ. 1690 մ բարձրության վրա և տարածվում Փարվանա (Կուրի աջակողմյան խոշորագույն վտակն է) և վերջինիս ձախ կողմից խառնվող Քառասնակն գետերի միջև հրվանդանաձև երկարած սարահարթի վրա։

Քաղաքատեղին ունի շուրջ 700 մ երկարություն, սակայն ընդամենը 120-130 մ առավելագույն լայնություն։

Միջնաբերդ. գտնվում էր քաղաքի հարավարևելյան ծայրին` գլխավոր դարպասի մոտ։ Այդտեղ են նաև ԺԸ դարում կառուցված թուրքական մզկիթի շենքը, իջևանատունը։

Եկեղեցի. քաղաքատեղիի հյուսիսային ծայրին պեղումների շնորհիվ հայտնաբերվել են խաչաձև (գմբեթավոր) հորինվածքներով եկեղեցու մնացորդներ։ Պատերի պահպանված առավելագույն բարձրությունը 1 մետր է։ Կառուցված է եղել անմշակ քարերով: Արտաքին չափերն են՝ 16,0 x 14,4 մ։ Հարկ է նշել, որ նույնաձև հորինվածք ունեցող եկեղեցիները Ջավախքում հազվադեպ են (նմանօրինակ լուծում ունի Էխթիլայի Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին) __88. “ძეგლის მეგობარი”, 1976, N 40: «Մոլորակ», 1997, No 14, էջ 4: : Թվագրվում է Ժ-ԺԱ դարերով:

Մզկիթ. գտնվում է միջնաբերդում, կանգուն է: Ներսում ագուցված քարին արաբերեն արձանագրված է.

Թարգմ. …ինչպես նաև այն գրավեց Զաքարիա Ալ-Մհրաբ, 1218 թվական (1803\1804):

Ծանոթ. վերծանությունն ըստ Րաֆֆի Քորթոշյանի: Պարսկագետ Ք. Կոստիկյանն առաջարկում է հետևյալ ընթերցումը և վերծանությունը.

Թարգմ. Աղոթատեղիի ներսի աշխատանքը Զա­քա­րիա[յինն է]. 1218 թվական (1803\1804):

Հայերեն արձանագրություններ. ընդհանրապես քաղաքատեղիի ողջ տարածքում անպակաս են հայերեն արձանագրություններով տապանաքարերի և խաչքարերի, ինչպես նաև վերջիններիս պատվանդանների ու առանձին սրբատաշ երեսապատ քարերի բեկորներն ու կտորտանքները։ Մինչև անգամ միակ մզկիթի պատերի մեջ ագուցված են և լավ տեսանելի, այժմ գոյություն չունեցող հայոց եկեղեցու երեսապատի խաչազարդ քարեր։ Տարբեր ժամանակներում բերդաքաղաքի տարածքից հայտնաբերված հայերեն արձանագրությունների մասին վկայություններն առատ են: 1882 թ., երբ «արքունական շինությունների համար քարեր էին կրում այդ ավերակներից, պատահել են մի քարուկրյա պատի, փորել են և գտել սրբատաշ քարերից շինած մի սալատակ և նրա տակ արդէն մի քանի գերեզմանաքարեր, խաչքարեր, մի քարե աշտանակ, եկեղեցու դռնագլխի մի քար և այլն: Գտնված քարերից շատերը ծածկված են եղել հայերեն արձանագրություններով, որոնք վերաբերում են ԺԳ, ԺԴ և ԺԵ դարերին: Դրանցից ամենահինն ունեցել է այսպիսի արձանագրություն».

Տապանաքար.

ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ՆԵՐՍԷՍ (ՔԱՀԱՆԱՅԻ՞Ն), ԹՎ(ԻՆ) ՉԽԳ (1294):

Հրատ. Լալայան Ե., Երկերհ. 1, էջ 55:

Տապանաքար.

ԹՎ(ԻՆ) ՊԺԱ (1362)։ ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ԵԹԷ ԳԻՏԵՍ ՀԱՐԱԶԱՏ ՈՐ ՃԱՆԱՉԵՍ, ԵՂԲԱՐՔ … ՎՌ … ԱՂԻՆ ԵՒ ՆԵՐՔ­ՍԱՒՂԻՆ։

Հրատ. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 55:

Ծանոթ. վրան եղել է մարդու պատկերաքանդակ:

Եկեղեցու ճակատակալ քարին (բարավոր).

ԹՎ(ԻՆ) Ջ (1451)։

Հրատ. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 55:

Խաչքար.

ԸՆԿԱԼ, ԿԵՑՈ, ՈՂՈՐՄԵԱ…ՀԱՆԳՈՒՑԵԱԼ։

Հրատ. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 55:

Ծանոթ. «Քա­րե­րից մի քա­նի­սի վրա նկատ­վել է ա­ղյու­սի թանձր շերտ, զո­րօ­րի­նակ՝ մի կան­գուն խաչ­քա­րի վրա, որ հա­վա­նա­կա­նո­րեն քա­հա­նա­յի գե­րեզ­մա­նա­քար է, դժ­վա­րու­թյամբ կար­դաց­վել է մի քա­նի հատ ու կտոր բա­ռեր»:

Արձանագրությունների մնացորդներ նկատվել են նաև այլ գտածոների վրա. «Քարե աշտանակը մոտ 7 վերշոկ բարձրության է եղել և բավական կոշտ շինված. սրա վրա ևս արձանագրության հետքեր են երևացել, բայց անվերծանելի են» __99. Լալայան Ե., Երկեր, հ. 1, էջ 55: :

Հավանաբար ԺԷ դարի հայերեն արձանագրությունների հայտնաբերման մասին է նշվել 1885 թ. լրագրային մի հրապարակման մեջ. «Քաղաքի արևմտակողմն է հին բերդն, որի մոտերքում գտնւում են հին քաղաքի աւերակներ, որոնցից մի քանի տարի առաջ հանել են գերեզմանաքարեր մինչև 200 տարուայ հայ տապանագրերով» __1010. «Արձագանք», 1885, No 3, էջ 42: :

Քաղաքատեղիի տարածքում պահպանված որոշ հուշարձաններ՝ մասնավորապես Թ-Ժ դդ. բնորոշ խաչքարերն ու խաչաձև հորինվածքով եկեղեցին, իրենց գոյությամբ փաստում են տեղում մինչև ԺԱ դարը հայկական բնակավայրի առկայության հանգամանքը։

1988 թ. բերդաքաղաքի հայոց ավերակ գերեզմանոցների ուսումնասիրության ժամանակ մեզ ևս հաջողվեց գտնել հայերեն նորահայտ արձանագրություններ, այդ թվում` Աստվածատուր տանուտիրոջ, այսինքն` քաղաքագլխի տապանագիրը.

Տապանաքար. բեր­դա­քա­ղա­քի հյու­սի­սարևմտյան կող­մում, ա­վե­րակ խա­չաձև ե­կե­ղե­ցուց փոքր-ինչ հա­րավ-արևելք, 4 մա­սի ջարդ­ված տա­պա­նա­քա­րի բե­կոր­նե­րից մե­կի վրա (86 x 80 x 30 սմ) ե­ռա­տող փո­րագր­վածք.

Ա(ՍՏՈՒԱ)ՅԾԱ­ՏՈՒՐ ՏԱՆ|ՈՒՏ(Է)Ր :ՃԾ: (150) ԳԵ­ՐԻ ԱԶ|ԱՏ Ա­ՐԱՐ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Ծանոթ. տանուտեր, իմա` քաղաքագլուխ: Գրչությունը` ԺԱ-ԺԲ դդ..:

Խաչքարի պատվանդան. գտնվում է միջ­նա­բեր­դի հատ­վա­ծում, ուշ շր­ջա­նի կա­ռու­ցա­պա­տում­նե­րի շար­քում, մի տան սան­դուղք­նե­րի մեջ զե­տեղ­ված է խաչ­քա­րի պատ­վան­դան (100 x 72 x 55 սմ), ո­րի մի ե­րե­սին յոթ տո­ղով փո­րագր­ված է հա­յե­րեն, հող­մա­հար ար­ձա­նագ­րու­թյուն.

ՈՎ Տ(Է)Ր Յ(Ի­ՍՈՒՍ). ՅՈՒՍ ԵՒ ԴԱ­ՒԱՆ. Ա­ՌԱ|ՔԵԱ …ԿԱՆ. Ի ՓՐ­ԿՈՒ­ԹԻ(ՒՆ) | ԱԶ­ԳԻՍ … ՏԵ­ՂԻ … |… |… ՈՎ Ս(ՈՒՐ)Բ ՆՇԱՆ ԵՒ ՊԱՏ­ՎԱ­ԿԱՆ… |ՈՒ ՍԱՐ­ԳՍԻ ԵՒ ԽԱՉ­ԿԱՆՆ ԼԵՐ ՔԱՎ|Ա­ՐԱՆ ՅԱՀ… Թ(ԻՎՆ) Չ… (1251՞):

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Նույն վայրից 1988 թ. հայտնաբերվել է մի գերեզման, որի վրա զետեղված գեղաքանդակ խաչքարն ու տապանաքարը պահպանության նպատակով փոխադրվել են Ախալքալաքի գավառագիտական թանգարան։ Մեկ□երկու տարի անց խաչքարը կրկին տեղափոխվեց. այս անգամ` քաղաքի կենտրոնում գտվող Սբ. Խաչ եկեղեցու բակը (չափերն են՝ 195 x 79 x 5 սմ), իսկ տապանաքարը շարունակեց մնալ թանգարանի բակում։

Տապանաքար. չա­փերն են՝ 127 x 63 x 20 սմ, ար­ձա­նա­գրու­թյու­նը` եռատող.

ԱՅՍ Է ՀԱՆԳ|ԻՍՏ ԳՐ(Ի)ԳՈ|ՐՈՒ ԹՎ(ԻՆ) ՉԾ (1301):

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Քաղաքատեղիի տարածքից են փոխադրվել նաև Սբ. Խաչ եկեղեցու որմերում ագուցված կամ շուրջը կանգնեցված մոտ մեկ տասնյակ խաչքարերը (հնագույնները՝ Թ-Ժ դդ.)։

Պարիսպ. քաղաքատեղին բոլոր կողմերից շըրջապատված է եղել պարիսպներով։ Սրանց մեծագույն մասը ևս այժմ հիմնավեր է։

Նոր Ախալքալաք. նոր քաղաքը, որն ինչպես նշվեց, կից է համանուն հին քաղաքատեղիին հարավից, զբաղեցնում է 2 կմ երկարությամբ և 1 կմ լայնությամբ հիշյալ գետերի միջև ընկած հարթավայրը։

Քաղաքի հարավարևելյան եզրին վեր է խոյանում ծովի մակերևույթից 1883 մ բարձրություն ունեցող Տավշանկա լեռը։ Սրա քաղաքահայաց ստորոտին տարածված է հայոց գերեզմանոցը՝ ԺԹ-Ի դարերի բազմաթիվ շիրմաքարերով, տապանատներով։

Քաղաքի զարգացման փուլերը. 1831 թ-ից սկիզբ առած Նոր Ախալքալաքը 1845-ին իշխանություններից ստանում է ոչ վարչանիստ քաղաքի կարգավիճակ __1111. “Кавказский календарь на 1852 г.”, էջ 294 (”В 1845 году образовался здесь город и с Высочайшого утверждения возведен на степень заштатнаго, с учреждением Полицейского Управления и в ведении Полицейского Коммисара. С того времени город значительно стал расширяться постройками”). : ԺԹ դարի երկրորդ կեսի ընթացքում, բնակավայրի աստիճանական զարգացմանը զուգահեռ, Ախալքալաքը ստանում է քաղաքային բնակավայրերին հատուկ կարգավիճակներ. «Նոյն տարին (1874 — Ս. Կ.) Ախալքալաքը կը լինի Գ կարգի գաւառական քաղաք, իսկ 1890ին կը դառնայ գաւառական Բ. կարգի քաղաք, և 1896 ին կ՚ստանայ քաղաքային պարզ ինքնավարութիւն» __1212. Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 66: : Այդ թվականից ի վեր քաղաքի ավագ է հիշվում Արշակ Քրիստափորի Գրիգորյանցը (վախճ. 1905 թ.) __1313. “Новое обозрение”, 1905, No 150. : Չնայած Ախալքալաքը ձեռք էր բերել ինքնավարություն, սակայն 1905 թ. «…էլի քաղաքը կը գտնէք նոյն դրութեան մէջ, ինչ որ տասը, քսան տարի առաջ էր: Դարձեալ նոյն փոշոտ կեղտոտ փողոցները առանց սալայատակի, զուրկ բուսականութիւնից և ջրից, չնայած որ քաղաքը բազմած է երկու յորդառատ գետերի և աղբիւրների մէջ» __1414. Տէր-Յակովբեանց, Ախալքալաքի ներկայ վիճակը.– «Արշալոյս», 1906, No 6, էջ 3: :

Կառուցապատում. 1884 թ., երբ Ախալքալաքը դեռևս 3-րդ կարգի քաղաք էր, ուներ այսպիսի նկարագիր. «Քաղաքի շինութիւնները քարուկիր են», շատերը սրբատաշ քարով և բաժանուած կանոնաւոր ընդարձակ փողոցներով» __1515. «Արձագանք», 1885, No 3, էջ 42: : 1890-ականների սկզբին քաղաքի ավելի հանգամանալից նկարագրության մեջ նշվել է. «Ախալքալաքը ունի եօթը բաւական լայն և կանոնաւոր փողոցներ, որոնք կը տրուին ուրիշ վեց, աւելի կարճ փողոցներով: Այս փողոցներէն բաց ի միոյն, միւսները խճուղի չունին, ուստի և սաստիկ ցեխն և փոշին պակաս չեն: Տները ընդհանրապէս քարաշէն են, ցած, միյարկանի և գրեթէ բոլորն ալ արտաքուստ սպիտակացուած: Արեւելեան կողմը կառուցած են մեծ և փոքր երկյարկանի զօրանոցներ» __1616. Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 66: :

1880 թ. բազմաթիվ ծառատնկումներով հիմնվել է քաղաքի հասարակական պարտեզը. «…որ ծառերով շրջապատուած է, և ունի հովանոց մը. աղբիւր կամ աւազան չունի, մէջը տնկուած սակաւաթիվ ծառերը կը ջրեն ջրհորի ջրով» __1717. Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 67: :

1851 թ. Ախալքալաքում բացվել է տոնավաճառ, որը գործում էր յուրաքանչյուր տարվա սեպտեմբերի 1-15-ը __1818. “Кавказский календарь на 1854 г.”, Тифлис, 1853, էջ 220: :

Ջրամատակարարում. ԺԹ դարի վերջին գրեթե 6000 բնակիչ ունեցող Ախալքալաքը խմելու ջուր էր ստանում բացառապես տեղական աղբյուրներից. «Քաղաքիս ջուրը կը մատակարարեն ձորերու մէջ բղխող 4 պատուական աղբիւրներ. կան նաեւ մի քանի ջրհորներ, որոց ջուրը չեն խմեր» __1919. “Кавказский календарь на 1854 г.”, Тифлис, 1853, с. 68: : Ջրի պակասը լրացնելու նպատակով 1895 թ. 27.000 ռ. նախահաշվային արժողությամբ կազմվել է նախագիծ՝ քաղաքից մոտ 3 կմ հեռու գտնվող «Աբլար»-ի աղբյուրների ջուրը Ախալքալաք հասցնելու համար __2020. «Նոր-Դար», 1895, No 54, էջ 3: :

Մեկ այլ նախագծով (1903 թ.), որի նախահաշվային արժեքն էր 4000 ռ., ծրագրվել է ինքնահոս կերպով քաղաք հասցնել Քառասնակն վտակի ջրերը __2121. “Кавказ”, 1903, No 179. : Այնուամենայնիվ, ինչպես կարելի է եզրակացնել 1913 թ. հրապարակված մի հաղորդումից, վերոհիշյալ նախագծերից և ոչ մեկը կյանքի չի կոչվել. «Ինչպէս բոլորին յայտնի է, մեր քաղաքը գտնւում է քարաժայռի վրայ, նրա երեք կողմը ձորեր են, այդ ձորերի միջով հոսում են Տափարւան գետակը և այսպէս կոչուած Ղըռխ-բուլաղ վտակը: Տափարվան գետակի մէջ է թափւում արևելեան կողմից Կուլիկամի ջուրը, որը մաքուր է և կարելի է գործ ածել թէ խմելու և թէ ուրիշ պէտքերին բաւարարութիւն տալու համար: Սակայն քաղաքի մէջ ջուր բոլորովին չկայ. շատ փորձեր է եղել գետնի տակից ջուր գտնելու և պատրաստելու ջրհորներ, բայց այդ էլ իզուր է անցել: Մեր քաղաքին նախ՝ հարկաւոր է խմելու ջուր ունենալ հենց քաղաքի մէջ: Մեզանից ո՞ւմ յայտնի չէ, թէ ինչպիսի մեծամեծ չարչարանքով քաղաքի բնակչութիւնը ջուր է ստանում «Ղռխբուլաղ» ձորակից: Քաղաքի ազգաբնակութիւնը մեծամեծ ծախսեր է անում, որ կարողանում է ջուր խմել. եթէ հաշւելու լինենք խմելու ջուր ստանալու վրայ ծախսուած փողերը, բաւական մեծ գումար դուրս կը գայ: Որպէսզի քաղաքացիք ազատւեն ահագին փողեր ծախսելուց, միայն խմելու ջուր ունենալու վրայ անհրաժեշտ է, որ օր առաջ մտածւի ձորակից մի որևէ մաքուր ջուր բերելու մասին՝ վերջ տալու այն անտանելի չարչարանքներին, մանաւանդ ձմեռ ժամանակ՝ բուք ու բորանին, որ քաշում են քաղաքացիք» __2222. Մալխասեան Մ., Ջրի պահանջը Ախալքալաքում.– «Ջաւախք», 1913, No 26, էջ 207: :

Հերթական անգամ «Աբլար»-ի աղբյուրների ջուրը Ախալքալաք հասցնելու խնդիրը շոշափվում է 1914 թ-ին, երբ քաղաքային ավագի հրավերով Թիֆլիսից գործին տեղում ծանոթանալու նպատակով հրավիրվում են քաղխորհրդի անդամ Արշակ Բաբովը և ճարտարապետ Միխայլովը. «Յարգելի հիւրերը դիտեցին Աբլար կոչւած տեղի հարուստ աղբիւրները, որտեղից ծրագրւած է բերել ջուրը: Ինչպէս իմացանք, պ. պ. ինժեներների տւած զեկուցումից՝ Աբլարի ջուրը իր հատկութեամբ անչափ առողջարար է և լաւ: Եւ յանձն առան մինչև ներկայ ամառ կազմելու դրանց վերաբերեալ պահանջւող մակարդակներն ու այլ նիւթերը՝ ներկայացնելու ի հաստատութիւն. ջուրը քաղաք բերելը, կոյողի և բաղանիք շինելը կնստին ընդամենը մօտ 100-հազար րուբլի: Ի հարկէ, թէև Ախալքալաքը չունի հնարաւորութիւն իր սեփական միջոցներով իրականացնելու այդ ծրագիրը, բայց դիմելու է փոխառութեան կամ ձեռնահասների օգնութեանը» __2323. «Ջաւախք», 1914, No 9, էջ 70: :

Բնակչություն. Նոր Ախալքալաքի բնակեցումը սկիզբ է առնում 1831 թ-ից: Առաջին բնակիչներն էին Ախալցխայից փոխադրված մի քանի հայ ընտանիքներ. «…1831 ին Ախալցխայէն մի քանի հայեր գալով, բերդի հարաւային կողմը կը կառուցանեն սրճատուն, փուռ և քանի մը բնակարաններ: Այնուհետեւ հետզհետէ ուրիշներ եւս գալով բնակութիւն կը հաստատեն, և կ’սկսի ձեւանալ փոքրիկ գիւղ մը…» __2424. Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 66: : Սկզբնական շրջանում զուտ հայաբնակ Ախալքալաքում տասնամյակների ընթացքում բնակություն են հաստատել նաև այլ ազգերի փոքրաթիվ ներկայացուցիչներ (ռուսներ, հրեաներ, վրացիներ, հույներ և այլն): Վերջիններս, ինչպես և հայերը, փոխադրվել էին այլևայլ վայրերից: Հրեաները, օրինակ, գաղթել էին Ախալցխայից («…ունի մօտ վեց հարիւր տուն բնակիչներ, որոնք բացառութեամբ մի քանի տուն Ախալցխայից գաղթած հրէաների, լուսաւորչական հայեր են…») __2525. «Մշակ», 1878, No 134, էջ 1: և մինչև իսկ ունեին իրենց առանձին թաղը. «Քաղաքի գեղեցկութեանը չի նպաստում հիւսիսային կողմը գտնուած թաղը, որտեղ բնակւում են մեծ մասամբ հրէաներ և բոշաներ: …Այդ թաղում, ուր հազիւ յիսուն վաթսուն տուն լինի, խոլերայից մեռան 60-65 մարդ, իսկ քաղաքի միւս մասերից մի մարդ էլ չմեռաւ…» __2626. «Նոր-Դար», 1894, No 130, էջ 2-3: : Ու թեև «Ախալքալաքը կարելի է համարել զուտ հայկական քաղաք, ուր ապրում է հինգ հազար բնակիչ, որոնցից հարիւր հոգի այլ ազգի հազիւ լինի…» __2727. Նոր-Դար», 1894, No 130, էջ 2-3: , այնուամենայնիվ, քաղաքաբնակ հայերի տեսակարար կշիռն ամբողջ բնակչության թվի մեջ ժամանակի ընթացքում անընդմեջ նվազել է: Դա նկատելի է մի քանի տարիների վիճակագրական տվյալների համադրման շնորհիվ.

տա­րե­թիվ                            հա­յեր               վրա­ցի­ներ                   այլ                   ըն­դա­մե­նը

                                                                                                     ազգություններ      

                                                                                                             

1830-ական __2828 “Кав­казский кал­ен­дарьна 1850 г.”, Тифлис, 1849, с. 36.                  805                         5                                                              810

%                                            99,4                                                         0,6

1851 __2929 “Кав­казский кал­ен­дарьна 1852 г.”, с. 293, 295:                               2599                                                       76                            2675

%                                            97,1                                                         2,8

1865 __3030 А. К-дзе, Этническое состояние Грузии вXIX веке.– “Тифлисский Листок”, 1900, No  61.                                                                                                                              2260

%

1883 __3131 “Кав­казский кал­ен­дарьна 1885 г.”, с. 204:                              2811                        24                            285                          3120

%                                            90,1                         0,7                           9,1

1886 __3232 “Кав­казский кал­ен­дарьна 1897 г.”, Тифлис, 1896, с. 52-53:                              4083                        45                            175                          4303

%                                            94,9                         1,0                           4,0

1896 __3333 “Кав­казский кал­ен­дарьна 1898 г.”, Тифлис, 1897, с. 22-23:                                                                                                                              5303

%

1897 __3434 А. К-дзе, Этническое состояние Грузии вXIX веке.– “Тифлисский Листок”, 1900, No  61.                                                                                                                              5443

%

1902 __3535 “Известия За­кав­казс­кагоСтатисческаго Комитета”, т. 1, No 2, Тифлис, 1904, с. 80-81:                              5210                        91                            192                          5493

%                                            94,8                         1,6                           3,5

1905 __3636 “Кав­казский кал­ен­дарьна 1908 г.”, Тифлис, 1907, с. 325:                              5775                        158                          339                          6272

%                                            92,1                         2,5                           5,4

1916 __3737 “Кав­казский кал­ен­дарьна 1917 г.”, Тифлис, 1916, с. 190-193:                              6151                                                                                        7055

%                                            87,2

1979 __3838 Ըստ քաղխորհրդի տվյալների:                              10278                      506                          2440                        13224

%                                            77,7                         3,8                           18,5

Վիճակագրություն. ու­շագ­րավ է, որ ո­րոշ տա­րի­նե­րի հա­մար (1851, 1883, 1886, 1902, 1905) ծխա­կան և պե­տա­կան վի­ճա­կագ­րա­կան տվյալ­նե­րում առ­կա են ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն­ներ: Դա կա­րե­լի է նկա­տել` հա­մադ­րե­լով ներ­կա­յաց­ված աղ­յու­սակ­նե­րը.

տարեթիվ                        տուն          արական            իգական                  միասին

1841 __3939 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3802, թ. 62-63:                                             572                    510                         1082

1842 __4040 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3805, թ. 76-77:                                             598                    521                         1119

1844  __4141 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3809, թ. 13-14:                                           644                    560                         1204

1845  __4242 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3811, թ. 70-71:                                           650                    610                         1260

1847  __4343 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3814, թ. 34:                                           640                    624                         1264

1849  __4444 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3818, թ. 40:                                           704                    712                         1416

1851  __4545 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 2596, թ. 26-27:                      193                553                   534                         1087

1853  __4646 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 2743, թ. 39-40:                                           774                    785                         1559

1854  __4747 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3825, թ. 49-50:                                           791                    793                         1584

1857  __4848 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3830, թ. 52-53:                                           898                    996                         1894

1860  __4949 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3833, թ. 65-66:                      320               1025                  1020                        2045

1861  __5050 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3839, թ. 23-24:                                           1032                  1014                        2046

1862  __5151 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3836, թ. 20-21:                                           1066                  1045                        2111

1863  __5252 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3843, թ. 20-21:                                           1084                  1068                        2152

1864  __5353 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3846, թ. 8-9:                      327               1117                  1107                        2224

1865  __5454 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 11-12:                                           1147                  1116                        2263

1866  __5555 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 74:                      401               1142                  1113                        2255

1867  __5656 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3851, թ. 20-21:                                           1214                  1180                        2394

1868  __5757 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3853, թ. 27:                                           1248                  1211                        2459

1869  __5858 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3856, թ. 9:                                           1244                  1232                        2476

1870  __5959 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3857, թ. 23:                                           1285                  1253                        2538

1871  __6060 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3858, թ. 10:                                           1317                  1301                        2618

1872  __6161 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3859, թ. 56-57:                                           1355                  1333                        2688

1873  __6262 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3862, թ. 70-71:                                           1391                  1369                        2760

1875  __6363 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3866, թ. 19-20:                                                                                                     2813

1876  __6464 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3868, թ. 29-30:                                           1456                  1451                        2907

1877  __6565 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3869, թ. 28-29:                                           1600                  1489                        3089

1878  __6666 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 217-218:                                           1634                  1544                        3178

1880  __6767 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3872, թ. 86-87:                                           1745                  1644                        3389

1881  __68                                           1720                  1636                        3356

1882  __6969 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3874, թ. 42-43:                                           1753                  1698                        3451

1883  __7070 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3875, թ. 47-48:                                           1881                  1715                        3596

1884  __7171 «Արձագանք», 1885, No 3, էջ 42:                    600

1886 __7272 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3878, թ. 11-12:                                            1953                  1758                        3711

1887 __7373 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3880, թ. 39-40:                                            2083                  1877                        3960

1889 __7474 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3884, թ. 64-65:                                            2181                  1850                        4031

1890 __7575 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887, թ. 143:                                            2227                  1886                        4113

1891 __7676 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 142:                                            2272                  1946                        4218

1892 __7777 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 114:                                            2275                  1937                        4212

1893 __7878 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 41-42:                                            2282                  1945                        4227

1894 __7979 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3896, թ. 167-168:                                            2320                  1963                        4283

1897 __8080 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3899, թ. 140-141:                                            2449                  2105                        4554

1898 __8181 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3897, թ. 162:                                            2510                  2167                        4677

1899 __8282 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3903, թ. 93-94:                                            2537                  2206                        4743

1900 __8383 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3905, թ. 55:                                            2571                  2233                        4804

1901 __84                                            2627                  2296                        4923

1902 __8585 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 16-17:                                            2648                  2316                        4964

1905 __8686 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3912, թ. 259-260:                                            2771                  2453                        5324

1906 __8787 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3915, թ. 20:                                            2771                  2453                        5324

1908 __8888 ՀԱԴ, ֆ. 35, ց. 1, գ. 559, թ. 42:                        730              2827                  2514                        5341

1910 __8989 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ.3917, թ. 134-135:                                            2928                  2600                        5528

1912 __9090 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ.3920, թ. 17-18:                                            2990                  2654                        5644

1914 __9191 ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 1020, թ. 170-171: Վի­ճա­կագ­րա­կան մեկ այլ տվյա­լի հա­մա­ձայն՝ Ա­խալ­քա­լա­քը նույն թվա­կա­նին ու­նե­ցել է 7484 բնա­կիչ (“Кав­казскийкал­ен­дарь на 1915 г.”, էջ 83):                                            3062                  2693                        5755

1916 __9292 ՀԱԴ, ֆ. 196, ց. 1, գ. 43, թ. 17-18:                                                           3071                  2700                        5771

1921 __9393 ՀԱԴ, ֆ. 355, ց. 1, գ. 895, թ. 1: Ի դեպ, 1933 թ. Ա­խալ­քա­լա­քի 10-ա­մյա վրա­ցա­կան դպ­րո­ցի ա­շա­կերտ Բե­նո Գվա­րա­մա­ձեի վկա­յու­թյամբ՝ 1933 թ. քա­ղա­քում բնակ­վել են միայն 4 տուն վրա­ցի՝ Բե­րի­ձե, Գվա­րա­մա­ձե, Մի­քե­լա­ձե… (ბერძენიშვილი ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის.1, 1964, էջ 109):                                            500                    400                          900

1979 __9494 Ըստ քաղխորհրդի տվյալների:                                                                                                     10.278

1991 __9595 საქართველო ენციკლოპედია, ტ.1, თბილისი, 1997, էջ 287:                                                                                                     15.800

Սբ. Մեսրոպյան արական դպրոց. ողջ Արևելահայաստանում ամենահին ծխական դպրոցներից մեկը՝ Սբ. Խաչ եկեղեցուն կից Սբ. Մեսրոպյան երկդասյա արականը, հիմնվել է 1836 թ.:

1910 թ. հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ «…դպրոցական հին շինութիւնը բոլորովին անկարող է իւր մեջ ամփոփել դպրոցի պարապմունքները…» __9696. ՀԱԴ, ֆ. Պ-56, ց. 18, գ. 852, թ. 1: , հոգաբարձությունը, առձեռն ունենալով ընդամենը 1500 ռ., սակայն վստահ համաքաղաքացիների ցուցաբերելիք օժանդակությանը` ձեռնամուխ է լինում նոր շենքի կառուցման գործին: Շուտով ազգօգուտ նախաձեռնությանն իրենց նյութական ներդրումներով իրապես սատարում են բազմաթիվ բարերարներ __9797. «Մշակ», 1910, No 95: : Հանգանակությունները շարունակվում են նաև 1911 թ. __9898. «Արարատ», 1911, էջ 624: :

Սակայն, 1912 թ., երբ արդեն 3 տարի շարունակ ընթացքի մեջ էին շինարարական աշխատանքներն, ու այդ նպատակով ծախսվել էր հանգանակությունների շնորհիվ գոյացած շուրջ 20.000 ռ., այդուհանդերձ, կառույցն ամբողջացնելու համար դեռևս զգալի էր դրամի պակասը __9999. ՀԱԴ, ֆ. Պ-56, ց. 18, գ. 852, թ. 1: : Ստեղծված կացությունից դուրս գալու ելք էր նկատվել Ախալքալաքում գտնվող էջմիածնապատկան կրպակների հասույթին թեկուզ ժամանակավորապես տիրապետելը:

Շինարարությունն ավարտին է հասել 1914 թ. (ցայսօր կանգուն շենքը շարունակում է ծառայել բուն նպատակին):

տարեթիվ                այլ տեղեկ.                                     ուսուցիչ                                  աշակերտ

1836 __100100 ՀԱԴ, ֆ. Պ-56, ց. 18, գ. 852, թ. 1:         հիմնվել է

1854 __101101 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3825, թ. 49-50:                                                                      3                                            85

1860 __102102 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512:        վերաբացվել է

1865 __103103 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3848, թ. 2:                                                                      6                                            157

1876 __104104 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 51:                                                                      5                                            150

1877 __105105 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, թ. 100:                                                                      5                                            150

1878 __106106 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, թ. 177:                                                                      5                                            162

1881 __107107 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512:                                                                      8                                            127

1885 __108108 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512:             փակվել է

1886 __109109 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512: Ի դեպ, դպ­րո­ցի վե­րա­բա­ցու­մից հե­տո հաս­տատ­վել է հո­գա­բար­ձու­թյան նոր կազ­մը. «Կոն­դա­կաւ Վեհ. Հայ­րա­պե­տի Ազ­գիս ի 23 Հոկտ. ընդ հա­մա­րաւ 623. հաս­տա­տե­ցան ի պաշ­տօն հո­գա­բար­ձու­թեան ե­կե­ղե­ցա­կան ծխա­կան երկ­դա­սեան երկ­սե­ռից ու­սում­նա­րա­նաց Հա­յոց Ա­խալ­քա­լակ քա­ղա­քի պա­տուե­լիք Զար­մայրն Ա­ռուա­նեանց, Մահ­տե­սի-Յով­հան­նէսն Տէր Կի­րա­կո­սեան, Ար­տա­շէսն Յով­հան­նի­սեան և Սար­գիսն Յա­րու­թեանց» («Ա­րա­րատ», 1886, էջ 469):       վերաբացվել է

1888 __110110 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512:         երկդասյա                                                                                          130

1890 __111111 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887 թ. 143:                                                                                                                    129

1891 __112112 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 142:                                                                                                                    139

1892 __113113 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 114:                                                                                                                    123

1894 __114114 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 99, գ. 3896, թ. 34, 167-168:                                                                      6                                            165

1896 __115115 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512:             փակվել է

1905 __116116 Խու­դո­յան Ս., Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512:       վերաբացվել է

1909 __117117 ՀԱԴ, ֆ. 57, ց. 2, գ. 1849, թ. 15:      Սանդխտյան դպրոցի                           14                                         487

                              հետ միացյալ                            (254-ը` աղջիկ)

1910/11 __118118 ՀԱԴ, ֆ. 35, ց. 1, գ. 682, թ. 57:                                                                12                                        447

                                                                               (233-ը` աղջիկ)

1912 __119119 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3920:                                                                                           13                                         460

                                                                               (225-ը` աղջիկ)

1914 __120120 Խու­դո­յան Ս.,  Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512:                                                                                                                 445

1916 __121121 Խու­դո­յան Ս.,  Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականնե­րին, Երևան, 1987, էջ 512:             գործել է

Սբ. Սանդխտյան իգական դպրոց. 1871 թ. քաղաքում բացվել է օրիորդաց Սբ. Սանդխտյան ծխական ուսումնարանը։

տարեթիվ         այլ տեղեկ.     ուսուցիչ     աշակերտ

1871 __122122 «Ա­րա­րատ», 1871, էջ 368:           բացվել է

1876 __123123 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 51:                                           5                    51

1877 __124124 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 100:                                           5                    51

1878 __125125 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3850, թ. 177:                                           5                    59

1890 __126126 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3887, թ. 143:                                                                121

1891 __127127 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3889, թ. 142:                                                                155

1892 __128128 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3891, թ. 114:                                                                150

1894 __129129 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3895, թ. 99, նաև`գ. 3896, թ. 34, 167-168:                                           2                   148

Երկսեռ դպրոց. ի դեպ, 1870-ական թվականների երկրորդ կեսին և 1880-ականների սկզբին կրթօջախների ուսուցչական կազմն ու աշակերտության թվաքանակը վավերագրերում ցույց են տրված միասնաբար:

Տարեթիվ          այլ տեղեկ.                 ուսուցիչ                աշակերտ

1875 __130130 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3866, թ. 19-20:                                             6                           192

1876 __131131 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3868, թ. 29-30:                                             6                           190

1877 __132132 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3869, թ. 28-29:                                             7                           229

1880 __133133 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3872, թ. 86-87:                                             9                           197

1881 __134134 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3873, թ. 96-97:                                             9                           203

1882 __135135 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3874, թ. 42-43:                                            10                          191

1883 __136136 ՀԱԴ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3875, թ. 47-48:                                             6                           130

Ռուսական դպրոց. 1889 թ. Ախալքալաքում բացվել է ռուսական դպրոց. «Նոր կառուցուած վայելուչ շէնք’է, որուն վրայ քաղաքը ծախսեր է 15.200 ր. 18 կոպէկ. աշակերտաց թիւն է 130-140» __137137. “Новое обозрение”, 1905, No 150. :

Գյուղատնտեսական դպրոց. քաղաքում 1895 թ-ից գործել է նաև գյուղատնտեսական դպրոց __138138. “Новое обозрение”, 1905, No 150. Տե՛ս նաև՝ Սալլիւմեան, Տնտեսական հարցեր, էջ 179: :

Գրադարան. հիմնվել է 1880-ին։ ԺԹ դարի վերջին հաստատությունն արդեն համալրված էր բազմաթիվ գրքերով և պարբերականներով. «Քաղաքիս մէջ 1880 թուի մայիս 14-ին Հայք բացին գրադարան-ընթերցարան մը, որ բաժնուած է երկու մասի, արականաց և իգականաց: Այդ գրադարան-ընթերցարանը այժմ ունի մօտ 1.500 օրինակ հայերէն և ռուսերէն գրքեր, և տարին կ’ընդունի նաեւ նոյն լեզուներով 21-է աւելի պարբերական թերթեր» __139139. Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 67: : Հայտնի է, որ 1898 թ. գրադարանը փակվել է __140140. “Новое обозрение”, 1905, No 150. :

Սբ. Խաչ եկեղեցի. քաղաքի կենտրոնական մասում կանգուն է Սբ. Խաչ եկեղեցին, որի արևմտյան ճակատին եղած շինարարական արձանագրությունը տարիներ առաջ ոչնչացվել է։ Բարեբախտաբար, շինարարության պատմությանն առնչվող պատմական վկայություններ են պահպանվել դիվանական վավերագրերում։ Դրանց շնորհիվ պարզվում է, որ 1830-ականներին կարնեցի գաղթական հայերն իրենց սուղ միջոցներով կառուցել են Սբ. Խաչ անվամբ մի եկեղեցի։ 1854 թ. եկեղեցին քայքայված էր այն աստիճան, որ ախալքալաքաբնակ մահտեսի Կարապետ Յաղուբյանցը դիմել է հոգևոր իշխանություններին՝ իր միջոցներով հնի տեղում նոր եկեղեցի կառուցելու թույլտվության խնդրանքով. «…մատուցանէ ի տնօրէնութիւն կոնսիստօրիս զխնդիր Ախալքալակաբնակ մահտեսի Կարապետի Եաղուբեանց, յորում գրէ, թէ ի գաղթելն իւրեանց, ընդ հովանաւորութեամբ ամենահզօր տէրութիւն ռուսաց ի սուղ ինչ միջոցի շինեցաք աստ եկեղեցի յանուն Սբ. Խաչի, բայց հնութիւն շինութեան այնորիկ արդէն իսկ կարծիս տայ փլման, և յաւուր միում մեծի վտանգի բազմաթիւ աղօթաւորաց ի նմին: Առ ի զառաջս առնուլ անտի կարծեցի վտանգից, մտադիր եմ քանդել զայն ի հիմանց ի 24-ն ապրիլի յառաջիկայ 1854 ամի և վերանորոգել պարտուպատշաճն եղանակաւ. զորմսն քար և կիր, զերկայնութիւն երեքտասան սաժէն, զլայնութիւն ընդ առաջնոյն ութն սաժէն և զբարձրութիւն երեք սաժէն, զշրջապատն հնգետասան պատուհանս. և այլն ընդ կարգին և ընդ յարմարութիւն, չխնայելով ի շինութիւն նորին զամենայն զծախս իւրում իսկ սեպհականութենէ, ըստ հարկելոյ ջերմեռանդն պարտաւորութիւն ի յիշատակ հոգւոյ իւրոյ և համօրէն ննջեցելոցն…» __141141. ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 3245, թ. 1: ։ Ստանալով հոգևոր իշխանությունների և մասնավորապես Ներսես Ե կաթողիկոսի թույլտվությունը` __142142. ՎԱԴ, ֆ. 204, ց. 1, գ. 985, թ. 2: Կարապետ Յաղուբյանցը սկսում և 1856 թ. ավարտում է նոր եկեղեցու կառուցումը։ Նորոգումներ են կատարվել նաև 1870, 1880, 1895 թվականներին __143143. ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 6408, թ. 1, 7: Տե՛ս նաև` ՎԱԴ, ֆ. 204, ց. 1, գ. 985, թ. 1-22, «Մոլորակ», 1997, No 14, էջ 4: : Հայտնի է, որ 1884 թ. Ախալցխայի առաջնորդ Խորեն վարդապետ Ստեփանեն Ախալքալաք կատարած կարճատև այցի ժամանակ հասցրել է իրականացնել մի շարք մանրածավալ նորոգումներ. «Բարւոքելով եկեղեցւոյ դրութիւնը ‘ի ներքուստ, չմոռացաւ հայր-սուրբը շքեղացնել նորան և արտաքուստ. և դրսի պատերը, որ բոլորովին անշքացած էին և ծեփել ու սպիտակացնել տուեց կրով. շրջապատը, որ տեղ-տեղ ապականուած էր լինում աղբով, և սրբել ու մաքրել տուեց. կտուրը, որ տեղ-տեղ պատերի արանքովը ջուր էր ներս թողնում, և շինել ու ամրացնել տուեց» __144144. «Արձագանք», 1885, No 22, էջ 309: :

1895 թ. գլխավորապես տանիքի նորոգության նախագիծը ներկայացվել է նահանգային վարչությանը՝ հաստատման __145145. ՎԱԴ, ֆ. 204, ց. 1, գ. 985, թ. 1: :

Տակավին 1897 թ. հոկտեմբերի վերջին ընթացել էր «1856 թ-ից ի վեր գոյություն ունեցող եկեղեցու» նորոգություն սկսելու թույլտվությունը ձեռք բերելու նպատակին հասնելու համար առաջ տարվող գրագրությունը __146146. ՎԱԴ, ֆ. 204, ց. 1, գ. 985, թ. 7: :

1899 թ. վերջապես հաստատվել է եկեղեցու հողածածկ ցածր տանիքը նոր, ավելի բարձր փայտամածով փոխարինելու վերաբերյալ նախագիծը __147147. ՎԱԴ, ֆ. 204, ց. 1, գ. 985, թ. 12: , և նույն թվականին էլ աշխատանքները մոտեցել են ավարտին. «Մեր եկեղեցու նորոգութեան վրա մինչև հիմա ծախսվել է 6.000 րուբլի, որից 4 հազար րուբլի եկեղեցին ունէր, իսկ 2 հազար րուբլի հանգանակվեց քաղաքում:

Նորոգութիւնը վերջացնելու համար կրկին պակասում է 1.000 րուբլի…» __148148. «Մշակ», 1899, No 203, էջ 2: : Արևմուտքից կից է 1856 թ. կառուցված կրկնահարկ զանգակատունը: Վերջին նորոգումներից մեկը կատարվել է 1977 թ. տեղական իշխանության ծախսով __149149. «Էջմիածին», 1978, Գ, էջ 624։ ։

Սբ. Խաչ եկեղեցին ընդարձակ դահլիճով (արտաքին չափերն են՝ 24,7 x 16 մ) գմբեթավոր տաճար է։ Ծածկերն ու գմբեթը ներքուստ պահում են երեք զույգ սյուները։ Անսովոր են ավագ խորանի երկու կողմում գտնվող երկուական ավանդատները։ Միակ՝ արևմտյան ճակատից բացված մուտքը առջևում ունի կրկնահարկ զանգակատուն։ Կառուցված է գլխավորապես անմշակ քարով, կրաշաղախով, փայտով։ Սվաղված է թե՛ ներսից, թե՛ դըրսից։

Եկեղեցու արևելյան ճակատին ագուցված է Թ-Ժ դարերին բնորոշ գեղարվեստական առանձնահատկություններով գեղաքանդակ մի խաչքար (76 x 60 սմ): Նույն ժամանակաշրջանին վերաբերող մեկ այլ խաչքար էլ ագուցված է ներսում` խորանի մեջ:

Ի դեպ, Սբ. Խաչն ունեցել է եկեղեցապատկան եկամտաբեր որոշ շինություններ, այդ թվում` մի ամբարանոց, որի` վիճակային հասույթների ծախսով վերակառուցելու թույլտվությունը ստացվել է տակավին 1859 թ. __150150. Մատենադարան, թղթ. 152, վավ. 119: :

Խաչքարի բեկոր. չափերը` 65 x 34 սմ, ագուցված է Սբ. Խաչ ե­կե­ղե­ցու հա­րա­վա­յին ճա­կա­տին, ար­ձա­նագ­րու­թյու­նը` քա­ռա­տող.

…Ա(ՍՏՈՒԱ)Ծ… | …ԳՈ­ՀԱ­ՐԻՆ… | …ԳՐԻ­Գ(ՈՐ)ՈՒ ԼԵՐ ԱՒԳ­ՆԱ­ԿԱՆ Ա­ՀԵ|Ղ Ա­ՎՈՒՐՆ ԱՆ­ԶՐ­ՎԱ­ԿԱՆ, ՉԼԸ (1289):

 Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Խաչքարի բեկոր. չափերը` 60 x 46 սմ, ա­գուց­ված է ե­կե­ղե­ցու արևմտյան ճա­կա­տին, ար­ձա­նագ­րու­թյունը` կիսաեղծ.

… Ս(ԱՐ)Կ(Ա)Ւ(Ա)Գ …

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Ծանոթ. ժամանակը` ԺԵ-ԺԶ դարեր:

Խաչքար. հայտնաբերվել է քաղաքատեղիի տարածքից և փոխադրվել Սբ. Խաչ ե­կե­ղե­ցու բակ: Այժմ գտնվում է եկեղեցու հս կողմում.

… ԱՒՍՐ ՆՇԱՆՍ Է…

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Ծանոթ. ժամանակը` ԺԵ-ԺԶ դարեր:

Մ. Բրոսսեի վկայությամբ` Գանձայից Ախալ­քա­լաք տանող ճանապարհին` «Գոքչա» ան­վամբ բնա­­կա­­վայրում, հին եկեղեցու ավերակ­ներում պահ­­պան­վում էր մի խաչքար` հայերեն արձա­նա­գրու­թյամբ:

Խաչքար.

ԵՍ Ա(ՍՏՈՒԱ)ԾԱՏՈՒՐՍ ԿԱՆԳՆԵՑԻ ԶԽԱՉՍ ՀՕՐ ՄԵՐՈՒՄ ԹՎԻՆ Չ: (1251 թ.) …ԿԱՆԳ­ՆԵՑԻ ԶԽԱՉՍ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ …ՊՄՏԶՈԳՆ (՞):

Հրատ. Brosset M., Rapport sur un voyage archéologique dans la Géorgie et dans l’Arménie éxecuté en 1847-1848 par M. Brosset; livre 2, St. Pétersburg, 1850, էջ 174:

Հայ-կաթոլիկ աղոթատուն. «Քաղաքիս Հայ-կաթոլիկները յոյժ սակաւաթիվ լինելով չունին ոչ եկեղեցի, և ոչ մատուռ…» __151151. Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 66: : Ախալքալաքում հայ-կաթոլիկ աղոթատուն կառուցելու խնդիրն արծարծվել է ԺԹ դարի վերջին, սակայն 1900 թ. ստացվել է կառավարության մերժումը __152152. “Кавказ”, 1900, No 206, էջ 3: : Այնուամենայնիվ, քաղաքի փոքրաթիվ հայ-կաթոլիկները հետագայում հիմնել են իրենց աղոթատունը և կառավարվել Բավրա գյուղի քահանա տեր Սիմոն Խաչատրյանի կողմից __153153. «Օրացոյց եւ պատկեր տօնից», Թիֆլիս, 1916, էջ 84: : 1915 թ. քաղաքում կային ընդամենը 54 շունչ հայ-կաթոլիկներ __154154. «Օրացոյց եւ պատկեր տօնից», Թիֆլիս, 1915, էջ 84: : 1916 թ. տեղի հայ-կաթոլիկներին թույլատրվել է եկեղեցու վերանորոգման համար կատարել մինչև 2000 ռ. հանգանակություն __155155. “Кавказское слово”, 1916, No 230. :

Ռուսաց եկեղեցի. Ախալքալաքում ԺԹ դարի վերջին գործել է նաև ռուսաց եկեղեցի. «Քաղաքիս հիւսիսային ծայրը կը գտնուի պարսպապատ Ռուսաց եկեղեցին, որ կառուցուած է Ալէքսանդրապոլցի Պ. Ստեփանոս Անանիկեանցի աշխատութեամբ և ըստ բաւականի նիւթական օժանդակութեամբ, որով և արժանացած է առաջին քաղաքական աստիճան ստանալու …» __156156. Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 67: : Ավերվել է խորհրդային տարիներին:

Ճգնավոր ուխտատեղի. Ախալքալաքի հյուսիսարևելյան կողմում` Փարվանա գետի աջ ափին, բարձր ժայռերի տակ, «Ճգնավոր» եկեղեցին է: Միանավ, թաղածածկ շենք է` կառուցված սրբատաշ քարով ԺԳ-ԺԴ դարերում: Արտաքին չափերն են՝ 7,10 x 3,90 մ: Հայտնի ուխտատեղի է (տոնը՝ մայիսի 7-ին) __157157. Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-1905, էջ 70: , 1884 թ. նորոգվել է __158158. «Մշակ», 1886, No 83: : Կանգուն է, միայն տանիքն է քայքայված:

Գերեզմանոց. քաղաքի արևելյան կողմում` Տաշվանկա լեռան ստորոտին տարածված հայոց ընդարձակ գերեզմանատանը պահպանված տապանաքարերից հները վերաբերում են ԺԹ դարի կեսերին: Ուշագրավ են եկեղեցաձև, դամբարանաձև, երկթեք, թևավոր խաչով ավարտվող շիրմաքարերը, որոնց զգալի մասն արձանագիր է: Վերջիններիս թվում հիշատակելի է կալվածատեր Անտոն Քանանյանցի __1591. Harutiunian, V. (սև մարմարից կերտված, քառակող) վնասված տապանաքարը, որն ունի երկլեզվյան արձանագրություն:

Տապանաքար.

ԱԶՆՈՒԱԿԱՆ | ՆԱԴՎՈՐՆԻ ՍԱՎԷ[ՏՆԻԿ] | [Ա]Ն­ՏՈՆ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ[ԵԱՆ] | ՔԱՆԱՆԵԱՆՑ | ԾՆՈՒ[Ա]Ծ 12 ՅՈՒԼԻՍԻ 183(6), | ՎԱԽՃ. 18 ՆՈՒ­ՅԵՄ­Բ(ԵՐԻ 1911). | ԱՆՄՈՌԱՆԱԼԻ ՀԱՅՐ[ԵՂ­ԲԱՅՐ] | ԱԼԷՔՍԱՆԴՐ (ՔԱՆԱՆ­ՅԱՆԻՑ):

ДВОРЯНИНЪ | [НАД]ВОРНЫЙ СО­ВЕТ­Н[ИК] | АНТОНЪ ИВАНОВИ[Ч] КАНА­НОВЪ | РОД. 12 ИЮЛЯ 1836 Г. | СКОНЧ. 18 НОЯБРЯ 1911 Г. | ДОРОГОМУ И НЕЗАБ­ВЕННОМУ ДЯДЕ | ОТЪ АЛЕКСАНДРА КАНАНОВА.

Հրատ. առաջին անգամ:

Ախալքալաքի պատմաերկրագիտական թանգարան. Ջավախքի տարբեր հնավայրերից ժամանակի ընթացքում հայտնաբերված գտածոների ուշագրավ հավաքածուով աչքի է ընկնում Ախալքալաքի պատմաերկրագիտական թանգարանը: Առանձնապես արժեքավոր են մ.թ.ա. Ա հազարամյակին վերաբերող աստղագիտական օրացույցը, խեցեղեն իրերը, ճարտարապետական բեկորները և այլն:

Հուշակոթողներ. Ախալքալաքի տարածքում տարբեր տարիներին կանգնեցվել են հայ երախտավորների զանազան արձաններ, հուշակոթողներ: Աչքի են ընկնում հատկապես մշակույթի տան մոտ գտնվող Մեսրոպ Մաշտոցի արձանը (քանդակագործ՝ Ա. Քոչար), Սբ. Խաչ եկեղեցու բակում 2000 թ. կանգնեցված Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունու մետաղաձույլ արձանը (քանդակագործ՝ Լևոն Գրիգորյան), Դերենիկ Դեմիրճյանի, Ջիվանու և այլոց հուշարձանները:

1. Արձանագրություն`

…აღვ(ა)შ(ე)ნე ესე წ(მიდა)ი | …ს(ა)სა და ამ(ი)რსპ[ასალარისა] | გ(ა)მ(რე)კ(ე)ლისა ძეთა | …არტს? პ(ა)ტრ(ო)ნ(ო)ბა(სა) შ(ინ)ა | …[სალ]ოცვ(ე)ლ(ა)დ ს(უ)ლისა და | …ა ისდ(ი)აგს შე(უნ)დ(უე)ნ ღ(მრთმა)ნ, ა(მე)ნ.

      Թարգմ. …շի­նե­ցի այս սուրբ …և ա­միրս­պա­սա­լար …Գամ­րե­կե­լիի որ­դի­նե­րի … իշ­խա­նու­թյան … հո­գու հա­մար ա­ղոթ­քի …Իս­դիա­գին Աստ­ված ողորմի. ա­մեն:

Հրատ. Ростомов И., Ахалкалакский уезд в археологическом отношении.– Сборник Материалов для Описания Местностей и Племен Кавказа, вып. XXV, 1898, с. 37-38։ Та­кайшвили Е., Археологическая экспедиция 1971-го года в южные провинции Грузии, Тбилиси, 1952, с. 24։ მუსხელიშვილი ლ., არქეოლოგიური ექსკურსები, თბილისი, 1941, էջ 64: ცისკარიშვილი ვ., նշվ. աշխ., էջ 53: ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 54: ბერძენიშვილი დ., ”ახალქალაქი ჯავახეთისაჲ”, էջ 18, 58: “ჯავახეთი. ისტორიულ-ხუროთმოძღვრული გზამკვლევი”, էջ 47:

Տարընթերցում. Ի. Ռոստոմաշվիլի`

…სსა, … რატის, შეუნდენ: Վիմագրին կից` Է. Թաղայշվիլու զետե­ղած ռուսերեն թարգմանության մեջ արձանագրության

հատվածը թարգմանվել է. “в гос­под­ство Рата”: Լ. Մուսխելիշվիլին Թորեցի իշխանների տոհ­մա­բա­նու­թյանը վերաբերող հարցերի առնչությամբ առաջարկել է ար­ձա­նագրության վերականգնման սեփական տարբերակը. †. აღვაშენე ესე წმიდაჲ(მეფობასა თამარი)სსა და ამირ-სპ(ასალარისა) გამრეკელისა ძეთა (და) … რატისა პატრონობასა შინა… Թարգմ. Կառուցեցի այս սուրբ [եկեղեցի] Թա­մարի թագավորության, Գամրեկելիի որդիների ամիր­սպա­սա­լարության և … Ռատի իշխանության ժամանակ.. Վ. Ցիս­կա­րի­շ­վի­լի՝ წმინდაი, …რატის პატრონობასა, შეუნდვენ: Է. Թա­ղայ­շ­վի­լու վեր­ծա­նու­թյունն ա­ռանց փո­փո­խու­թյան հրա­տա­րա­կե­­լուց հե­տո Ցիսկարիշվիլին ա­ռա­ջար­կում է ար­ձա­նագ­րու­թյան կո­րած հատ­վա­ծի վե­րա­կան­գն­ման սե­փա­կան տար­բե­րա­կը.

Ար­դի վրա­ցե­րեն գրա­դար­ձու­թյամբ. §სახელითა ღმრთისაჲთა აღვაშენე ესე წმიდაი ეკლესიაი, მეფობასა დავითისასა და ამირსპასალარობასა ავაგისა (կամ ზაქარიასა), გამრეკელისა ძეთა: კახას, ასიბას და ლიპარიტის პატრონობასა შინა… სალოცველად სულისა და… ისდიაგს შეუნდვენ ღმერთმან, ამინ.¦:

Թարգմ.«Աս­տու­ծո ա­նու­նով շի­նե­ցի այս սուրբ ե­կե­ղե­ցին Դավ­թի թա­գա­վո­րու­թյան և Ա­վա­գի (կամ Զա­քա­րիա­յի) ա­միր­ս­պա­սա­լա­րու­թյան ժա­­մա­նակ, Գամրե­կելիի որ­դի­նե­րի` Կա­խա­յի, Ա­սի­բի և Լի­պա­րի­տի իշ­խա­նու­թյան օ­րոք… հո­գու հա­մար ա­ղոթ­քի և … Իս­դիա­գին Աստ­ված գթա. ա­մեն: Դ. Բերձենիշվիլին նույնու­թյամբ վե­րա­հրա­տարակել է Վ. Ցիսկարիշվիլու նշված վերա­կանգ­նու­մը: «ჯავახეთი. ისტორიულ-ხუროთმოძღვრული გზამკვლევი»-ում հանդի­պում ենք ար­ձանագրության վերականգնման գրեթե նույնական տար­բե­րակին. სახელითა ღმრთისაითა აღვაშენე ესე წმიდაჲ ეკლესიაი მეფობასა დავითისასა და ამირ­სპა­სა­ლა­რო­ბა­სა ავაგისა, გამრეკელის ძისა: კახას, ასიბას და ლი­პა­რი­ტის პატრონობასა შინა … სალოცველად სულისა … ის­დიაგს შეუნდვენ ღმერთმან. ამინ:

Ծանոթ. Է. Թաղայշվիլին ոճական առանձնահատ­կու­թյուն­նե­րի հիման վրա արձանագրությունը թվագրում է ԺԱ դարով: Հե­տազոտողի կասկածելի վերծանությամբ ի հայտ եկած «Ռատ» անձնանունը նույնացվել է Օրբելյանների տոհմին պատ­կանող Ռատ իշխանի հետ, որը Լիպարիտ Գ-ի որդի Ռատ Գ-ն է, որը բազմիցս ընդհարվել է Բագրատ Դ-ի (1027-1072 թթ.) հետ մինչև իսկ Ախալքալաքի պարիսպների տակ: Լ. Մուս­խե­լիշ­վի­լին արձանագրության մեջ հիշվող Գամ­րեկելի ամիր­սպա­սա­լա­րին նույնացնում է Մեծ Գամրեկել Թորեցու հետ: Ար­ձա­նա­գրու­թյան բովանդակությունից դատելով՝ հեղինակը կարծում է, որ վիմագիրը ստեղծվել է նշված անձի մահից հետո (1190/91 թ.), իսկ Ռատ իշխանը, հետազոտողի վարկածով, Քարթլիի էրիս­թավ Ռատ Սուրամելին է: Վ. Ցիսկարիշվիլին, ընդհակառակը, գտնում է, որ արձանա­գրությունում հիշատակված են վրաց Դավիթ Է Ուլու (1247-1270 թթ.) թագավորը և Ավագ (կամ Շահնշահի որդի Զաքարիա) ամիրսպասալարը: Ըստ այդմ արձանագրությունը կթվագրվի ԺԳ դարով:

  1. Ախալքալաքի պատմաերկրագիտական թանգարանում պահպանվել է մեկ այլ վրաց մեսրոպատառ արձանագրության երկու բեկոր.

բեկոր Ա

…  |[…ქ(რონი)კ(ო)ნსა ს[პდ(?) | [დავ[დ(ე)ვ ბ(ა)ლ[(ა)ჰვ(ა)რი] | … ესე

     Թարգմ. Քրոնիկոնի 294 թ. ՞ (1064 թ. ՞) դրեցի բարավորը… այս …:

բեկոր Բ

… | … გ … | … ფედ … | ა(მე)ნ.

Թարգմ. … ամեն:

Հրատ. სილოგავა ვ., მრავალთავი, VII, էջ 175-176: სილოგავა ვ., სამცხე-ჯავახეთის ისტორიული მუზეუმის ქარ­თუ­ლი ეპიგრაფიკული ძეგლები, էջ 45,118, 133:

Ծանոթ. Արձանագրության եղծված մասերի վերականգ­նումն ըստ Վ. Սիլոգավայի: Քրոնիկոնի ճիշտ վերծանման դեպքում կունենանք 1064 թ. :

3. Ախալքալաք քաղաքատեղիի արևմտյան բերդա­պարս­պին պահպանվել է ևս մեկ վրաց մեսրոպատառ արձանա­գրու­թյուն.

ქ(რისტ)ე შ(ეიწყალ)ე მ(არია)მ.

Թարգմ. Քրիստոս ողորմիր Մարիամին:

Հրատ. ბერძენიშვილი დ., ”ახალქალაქი ჯავახეთისაჲ”, ”არტანუჯი”, N 7, თბილისი, 1998, էջ 45:

Ծանոթ. վիմագրի գրչաոճը ԺԱ դարի է: Ամենայն հա­վա­նա­կա­նությամբ, արձանագրության մեջ հիշատակված Մարիամը Բագ­րատ Դ (1027-1072 թթ.) թագավորի մայր Մարիամ թա­գու­հին է:


Ալաստան-ՋԱՎԱԽՔ

Ալաստան

Տեղադրություն. գտնվում է Ախալքալաքից ուղիղ գծով 16 կմ հյուսիս-արևմուտք, ծ. մ. 1700-1720 մ բարձրությամբ հարավարևելահայաց լեռան ստորոտի մեղմաթեք փեշին, ջրառատ վայրում:

Պատմություն. 1595 թ. Ներքին Ալաստան անվամբ հայտնի գյուղն ունեցել է 7 տուն բնակիչ, և հարկվել 10.999 ակչե __11. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 203: : Ամայացել և ավերվել է ԺԸ դարում:

Բնակչություն. ներկայիս բնակիչների նախնիները 1929-1830 թթ. փոխադրվել են Կարնո Արծաթի __22. Արծաթին (այժմ՝ Ye’ilyayla) հայաբնակ գյուղ էր` Կարին (Էրզրում) քաղաքից 15 կմ հյուսիս: և Թվանջ __33. Թվանջը (այժմ՝ Güzelova) հայաբնակ գյուղ էր` Կարին (Էրզրում) քաղաքից 13 կմ հյուսիս: գյուղերից: Ալաստանաբնակ ազավրեթցի Դարբինյանները ծագում են Ղարակեպակ գյուղից:

Վիճակագրություն. տարբեր տարիներին Ալաս­տա­նի բնակչության թվաքանակն արտացոլող մեզ հա­սու վի­ճա­կագ­րական տվյալ­նե­րը սա­կա­վա­թիվ են: Դրանց հա­մադ­րու­մը ներ­կա­յաց­նում է հետևյալ պատ­­կե­րը.

տարեթիվ         տուն       արական      իգական      միասին

1870 __44 Сборник материалов для описанияТифлисской губер­нии, т. 1, вы­п. 1, Тифлис, 1870, с. 28:                95               470                 473                   943

1883 __55 “Кав­казский кал­ен­дарь на1885 г.”, Тифлис, 1884, отдел III, էջ 204:                                                           1306

1885 __66 «Ար­ձա­գանք», 1885, No 26, էջ 368:                                                           1226

1886 __77 “Кав­казский кал­ен­дарь на1894 г.”, էջ154:                                                           1334

1908 __88 ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 102, թ. 36:               260                                     1771

1912 __9Յա­կո­բեան Պ., Հրա­ւէր ող­ջմ­տու­թեան, Էջ­միա­ծին, 1993, էջ 95:                                                           2264

1914 __1010 “Кав­казский кал­ен­дарь на1915 г.”, էջ86:                                                         2355

1915 __1111 «Օ­րա­ցոյց և պատ­կեր տօ­նից», Թիֆ­լիս, 1915, էջ 81:                                                         2174

1916 __1212 «Օ­րա­ցոյց և պատ­կեր տօ­նից», Թիֆ­լիս, 1916, էջ 81:                                                         2192

1968 __1313 ՀՍՀ, հ.1, էջ 139:                                                         2125

1987 __1414 Ըստ գյուղխորհրդի մատյանների։           360                                       1380

Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցած 296 ալաստանցիներից 137-ը զոհվել է __1515. Դավթյան Ա., Ջավախք, էջ 101: :

Տնտեսություն. հայտնի է, որ 1870 թ. գյուղում գործել է 7 ջրաղաց __1616. Сборник материалов для описания Тифлисской губернии, т. 1, вып. 1, Тифлис, 1870, с. 28. :

Դպրոց. 1870 թ. մի տեղեկագրի համաձայն` Ալաստանում գործել է 2 դպրոց՝ պետական և ծխական __1717. Сборник материалов для описания Тифлисской губернии, т. 1, вып. 1, Тифлис, 1870, с. 28. : Ծխական դպրոցը տեղակայված է եղել հին եկեղեցում, որը տեղացիներին առ այսօր հայտնի է որպես վարժատուն:

Եկեղեցի. թվագրվում է Ժ-ԺԱ դարերով: Ամենայն հավանականությամբ, ի սկզբանե բյուզանդածես եկեղեցի է եղել, բայց 1830-ականներին հայաթափ գյուղատեղիում հաստատված հայ-կաթոլիկներն այն նորոգել և օծել են որպես հայ-կաթոլիկ եկեղեցի, որը շուրջ քառորդ դար գործել է իբրև ծխական: 1856 թ. __1818. «Օրացոյց եւ պատկեր տօնից», Թիֆլիս, 1916, էջ 81: , երբ դրանից քիչ արևմուտք հիմնվում է նոր և ավելի ընդարձակ եկեղեցի, հնի փայտե ծածկը մասամբ քանդում են. «…զեկեղեցին Ալաստանու քայքայեալ են հայ կաթոլիկք և զնիւթեղէնսն ի գործ եդեալ ի վերայ շինութեան նոր եկեղեցւոյ իւրեանց…» __1919. ՀԱԴ, ֆ. 56, ց. 1, գ. 3436, թ. 8։ :

Եկեղեցին այժմ էլ կանգուն է, միայն քայքայված է տանիքը: Որմերը հարուստ են վաղ միջնադարին բնորոշ հավասարաթև խաչաքանդակներով: Կառուցված է սրբատաշ քարով: Արտաքին չափերն են՝ 11,5 x 6,56 մ:

1. Եկեղեցու արևելյան ճակատին, լուսամուտի երկու կողմերում պահպանվել է վրաց մեսրոպատառ դժվարընթեռնելի երկու արձանագրություն.

ესე მე ნო|შელმან | დავდე | ქვაჲ

Թարգմ. Այս ես Նոշելս դրեցի քարը:

Հրատ. Brosset M., Mélanges asiatiques. II, էջ 342։ Ростомов И., նշվ. աշխ., էջ 31։ ცისკარიშვილივ. նշվ. աշխ., էջ 123: ბერძენიშვილი ნ., նշվ. աշխ., էջ 158: სილოგავა ვ., მრა­ვალ­თა­ვი, ვიი, էջ 171: “ჯავახეთი. ისტორიულ-ხუროთ­მოძღვრული გზამკვლევი”, էջ 71:

Ծանոթ. Ն. Բերձենիշվիլին գտնում է, որ վիմագիրը կերտվել է ԺԳ դ-ից վաղ ընկած շրջանում: Վ. Սիլոգավան այն թվագրում է Ժ-ԺԱ դարերով:

ესე მე დ(ა)ჩ(ი)მ დ(ავ)ს(უ)ი | საოლისძემან.

Թարգմ. Այս ես Դաչիմ Սաուլի որդիս տեղադրեցի:

Հրատ. Brosset M., Mélanges asiatiques. II, էջ 343: Ростомов И., նշվ. աշխ., էջ 31։ ცისკარიშვილი ვ., նշվ. աշխ., էջ 123։ ბერ­ძე­ნიშვილი ნ., նշվ. աշխ., էջ 158: სილოგავა ვ., მრა­ვალ­თა­ვი, ვიი, էջ 171:

Ծանոթ. Ն. Բերձենիշվիլին գտնում է, որ վիմագիրը կերտվել է ԺԳ դ-ից վաղ ընկած շրջանում: Վ. Սիլոգավան այն թվագրում է Ժ-ԺԱ դարերով:

Սբ. Աստվածամոր եկեղեցի. հայ-կաթոլիկ Սբ. Աստվածամոր եկեղեցին փոքր-ինչ արևմուտք է գյուղամիջի հին եկեղեցուց: Հիմնվել է 1856 թ. «…ժողովրդապետական քարաշէն եկեղեցի յանուն Վերափոխման ամենասուրբ Կուսին Մարիամու, 1856 ամին, ծախիւք ծխականաց» __2020. «Օրացոյց և պատկեր տօնից», Թիֆլիս, 1916, էջ 81: , որը վերակառուցվել է 1863 __2121. «Արձագանք», 1885, No 26, էջ 368։ Տե՛ս նաև` ՀԱԴ, ֆ. 316, ց. 1, գ. 102, թ. 36: և 1903 թվականներին:

Եկեղեցին ներկայումս գործում է:

Արձանագրություն. Սբ. Աստվածամոր եկեղեցու հր մուտքի կամարին.

ՌՅԾԲ 1903 | ՎԵ­ՐԱ­ՓՈ­ԽՈՒՄՆ Ս(ՈՒՐԲ) ԱՍՏ­ՎԱ­ԾԱԾ­ՆԻ | ՅԻ­ՇԱ­ՏԱԿ ՊԵՏ­ՐՈՍ ԴՈՒ­ԴՈՒԿ­ՃԵԱ­ՆԻ | Ա­ԼԱՍ­ՏԱՆ ԳԻՒ­ՂԻ Ե­ԿԵ­ՂԵՑ­ՒՈՅՆ:

Հրատ. առաջին անգամ:

Սբ. Աստվածամոր եկեղեցի. ներ­սում պահ­վող մա­սունք­նե­րից է ոս­կե­թել, ա­սեղ­նա­գործ սփ­ռո­ցը, ո­րի կենտ­րո­նում 9 տո­ղով ար­ձա­նագր­ված է.

ՅԻ­ՇԱ­ՏԱԿ Է ԷՐԶ­ՐՈՒ|ՄԻ ԱՐ­ԾԱ­ԹԻ ԳԻՒՂՆ | Ս(ՈՒՐ)Բ Ա(ՍՏՈՒԱ)ԾԱԾ­ՆԱՅ ԵԿ(Ե)Ղ(Ե)Ց­Ւ(Ո)ՅՆ, | ՕԳ­ՆՈՒ­ԹԻ(ՒՆ) Ի ԺՈ­ՂՈՎՐ­ԴԵ|ՆԷ. ԱՇ­­ԽԱ­ՏՈՒԹ(ԵԱՄ)Բ ՄԱ|ՆԱ­ՍԷԻ ՅԱ­ԿՈ­ԲԵԱՆ ԵՒ | ՅՕ­ՀԱ­ՆԻ Յ(Ո)ՎՍ(Է)ՓԵ(Ա)Ն | ՌՄԼԹ (1790) ԹՒԻՆ:

Հրատ. առաջին անգամ:

Քահանա. 1915 թ. գյուղի ծխատեր քահանան էր տեր Սիմեոն Խաչատուրյանը __2222. «Օրացոյց և պատկեր տօնից», Թիֆլիս, 1915, էջ 81: :

Գերեզմանոց. տարածվում է եկեղեցու բակում: Այդտեղ ամփոփված են գյուղի ծխատեր քահանաները.

1. Տապանաքար`

ՅԱՅՍ Է | ՏԱ­ՊԱՆ | ԴԱՄ­ԲԱ­ՐԱ­ՆԻ Ա­ՒԱԳ Ե­ՐԷ|Ց Տ(Է)Ր ՍԻ­ՄՈՎ­ՆԻ ԵՒ ԳԵ|ՐԻ­ՄԱՍՏ ՎԱՐ­ԴԱ­ՊԵ­ՏԻ. ՈՐ Է ՈՐ|ԴԻ ԱԲ­ՐԱ­ՀԱ­ՄԻ ԶՈՐ | Ե­ԴԱՒ ՅԱՅՍՄ ՇԻՐ­ՄԻ | ՈՐ Է Ի ԴՈՒՌՆ Ա(Ս­ՏՈՒԱ)­ԾԱԾ­­ՆԻ | ՓՈ­ԽՈՒՄՆ Ե­ՂԵՒ Օ­ԳՈՍ|ՏՈ­ՍԻ. ՀԱ­ԶԱՐ ՈՒԹ ՀԱ|ՐԻՒՐ Ե­ՐԵ­ՍՈՒՆ ԵՕ­ԹԻ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

2. Տապանաքար`

ՅԱՅՍՄ ՇԻՐ­ՄԻ | ՀԱՆ­ԳԵԱՒ ՊԵՏ|ՐՈՍ ՄԱ­ԿԱ­ՐԵ(Ա)Ն. | ՈՐ Է … | ՊԱՇ­ՏՕՆ Ա­ԹՈՌԱ­Կ(Ա)­ԼԻՆ | ԾԱ­ՌԱ(Յ)ԵՑ ԱՆ­ՎԱԽ Ս(ՈՒՐ)Բ Ե­ԿԵ­ՂԵ­ՑՈՅՍ:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

3. Տապանաքար`

ԱՅՍ Է | ԳԵ­ՐԵԶ­ՄԱՆ | Ք(Ա)Հ(Ա)ՆԱ(Յ)Ի ԴԱ­ՒԱ|ՆՈՒ­ԹԻ(Ւ)Ն ՀԱՅ-ԿԱ|ԹՈ­ԼԻ­ԿԻ ԵՒ ԳԵ­ՐԻ|­ՄԱՍՏ Տ(Է)Ր ՅԱ­ԿՈ­ԲԻ. | ՈՐ Է ՈՐ­ԴԻ ՍԱ­ՂԱ­ԹԷ­ԼԻ. ԶՈՐ ԵՒ ԵԴ|ԱՒ ՅԱՅՍՄ ՇԻՐ­ՄԻ | 1853. 12/24:

Հրատ. ա­ռա­ջին ան­գամ:

Ուխտատեղի. Ալաստանից 700 մ արևմուտք` Ջուբարեթի անտառներ տանող ճանապարհի եզրին, բարձունքի վրա գտնվում է գյուղի ամենահայտնի ուխտատեղիներից մեկը:

Վերին Ալաստան կամ Խարաբա գյուղատեղի. գյուղից 2,5 կմ հյուսիս-արևմուտք` ձորակի հարավ-արևմտահայաց լանջին, պահպանվում են միջնադարյան գյուղատեղիի, եկեղեցու և գերեզմանոցի ավերակները: Հնավայրի պատմական անունը մոռացության է մատնված: Թերևս այն համապատասխանում է 1595 թ. կազմված հարկացուցակում հիշատակված Վերին Ալաստան գյուղին, որն այդ թվականին ունեցել է 15 տուն և հարկվել 8.000 ակչե __2323. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 196-197: : Այժմ հնավայրը տեղացիներին հայտնի է «Խարաբա» անվամբ:

Եկեղեցի. կոփածո քարերով կառուցված միանավ շինություն է (արտաքին չափերն են՝ 8,34×5,31 մ): Համեմատաբար լավ է պահպանվել արևմտյան ճակատը: Ըստ հորինվածքային և կառուցողական առանձնահատկությունների քննության` եկեղեցին կարելի է թվագրել ԺԶ-ԺԷ դդ.:

Խաչքար. ե­կե­ղե­ցուց 7-8 մ արևմուտք ըն­կած է 1643 թ. հի­շա­տա­կագ­րու­թյամբ գե­ղա­քան­դակ խաչ­քար (90 x 90 x 19 սմ).

ՅԻ­ՇԱ­ՏԱԿ Է ԽԱՉՍ ՊԱ­ՐՈՒ­ՆԻ­ԿԻՆ … | ԹՎ(ԻՆ) ՋՃՂԲ (1643):

Հրատ. Կա­րա­պե­տյան Ս., Ջա­վախ­քի խաչ­քա­րե­րը, էջ 12:

Դևաթ գյուղատեղի. ավերակները պահպանվում են Ալաստանից 2 կմ հարավ-արևելք: Երբեմնի գյուղը 1595 թ. ունեցել է 4 տուն բնակիչ և հարկվել 10.000 __2424. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 205: , իսկ 1717-1718 թթ. տանուտեր Հասանի և 1721-1722 թթ. տանուտեր Յուսուփի որդի Աբդուլլահի օրոք՝ 5.000-ական ակչե __2525. “ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი 1694-1732 წწ.”, էջ 152, 170: :

Օլդան (Օրդան, Ալդան) գյուղատեղի. տարածվում է գյուղից 4 կմ հյուսիս-արևմուտք` Ջուբարեթ վտակի աջ կողմում: 1595 թ. Օլդանը հիշվում է որպես ռայաներից ազատ և 7.000 ակչե հարկվող գյուղ __2626. “გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი”, էջ 207: Ի դեպ, Օսմանյան պետության մեջ ԺԶ դարից ռայա կոչվել է ոչ մահմեդական (քրիստոնյա և ոչ քրիստոնյա) հպատակ ազգաբնակչությունը, որը վճարում էր լրացուցիչ հարկ (գլխահարկ), չուներ քաղաքացիական լայն իրավունքներ, տարազով տարբերվում էր մահմեդականներից, ենթակա էր ամեն տեսակ կամայականության (տե՛ս ՀՍՀ, հ. 9, Երևան, 1983, էջ 594): : Ավելի ուշ` 1706-1707 թթ. Մուստաֆա տանուտիրոջ օրոք, գյուղը 11.000 ակչե պետական տուրք է վճարել __2727. “ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი 1694-1732 წწ.”, էջ 126: :

ԺԹ-Ի դդ. վերջի ցարական քարտեզներում գյուղատեղին նշված է Ալդան անունով:

«Քրթենց խարաբա» գյուղատեղի. Ալաստանից մոտ 6 կմ հեռու` Ջուբարեթ տանող ճանապարհին է գտնվում միջնադարյան այս գյուղատեղին՝ ավերակ եկեղեցու և գերեզմանատան մնացորդներով հանդերձ:

Այլ գյուղատեղիներ. Ալաստանի մերձակայքում են գտնվում նաև Բուրաստան և Էրիկլի գյուղատեղիները __2828. ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური: სის. 1, 1964, էջ 170: :